[IMG]
men.png
 O'n birinchi bob

 Nonushtadan so'ng chamadon bilan qarmoqda joylashgan g'ilofni ko'tarib Burgetga eltuvchi avtobus yoniga halloslab kelganimizda maydon jazirama issiqda yonardi. Avtobus tomida allaqachon odamlar o'tirib olishgan bo'lsa ham, zinasidan hamon yo'lovchilar tarmashib chiqishyapti. Bill yuqoriga chiqdi, menga joy olish maqsadida Robert Kon ham yoniga o'tirib oldi. Men mehmonxonaga qaytib yo'lga bir qancha vino olib keldim. Qaytib kelganimda avtobus liq to'lgandi. Tomiga qalashib ketgan chamadon va yashiklar ustiga yo'lovchilar o'tirib olishgan, ayollar yelpig'ich bilan o'zlarini yelpishyapti. 
 Kun nihoyatda issiq, Robert menga mo'ljallangan joyni bo'shatib, pastga tushgandi, mashina tomiga o'rnatilgan uzun yagona taxta o'rindiqqa joylashib oldim. Robert Kon arklar soyasida bizning qo'zg'alishimizni kutib turdi. Oyoq tomonimizda tizzasiga kattakon meshni qo'yib olgan bask yonboshlab yotibdi. U meshni Billga, keyin menga uzatdi. Meshni ko'tarib endi og'zimga olib kelgandim, bask avtomobil signaliga o'xshatib qo'qqisdan o'kirgandi, vinoni to'kib yubordimu hammaning kulgisiga sabab bo'ldim. U uzr so'rab yana tatib ko'rishni iltimos qildi. Birozdan so'ng u yana signalga taqlidan bo'kirgandi, ikkinchi marta qalqib ketdim. Bunaqa qilishga juda usta ekan. Basklarning kayfi rosayam choq edi. Billning qo'shnisi ispancha gaplashmoqchi bo'luvdi, Bill hech nimaga tushunmadi, shu sababli bo'lsa kerak, unga vinolarimizdan bir shishasini uzatdi. qo'shni rad etdi. Kun haddan tashqari issiq, bundan tashqari nonushta paytida judayam ko'p ichgan ekan. Bill shishani ikkinchi marta uzatuvdi, uni olib bir qultum ichdi, keyin vino qo'lma-qo'l bo'lib ketdi. Avtobusdagilarning har biri bir qultumdan ichdi-da, keyin shishani bizga berib, berkitib qo'yishga undashdi. Ular bir-biriga gal bermay vino solingan meshlarini bizga uzatishardi. Bular toqqa keta-yotgan dehqonlar edi. 
 Signal taqlidchisi bir-ikki marta bizni aldaganidan so'ng, nihoyat avtobus o'rnidan qo'zg'oldi, Robert Kon qo'lini ko'tarib xayrlashgandi, basklarning hammasi unga javoban qo'l silkishdi. Yo'l bizni shahar tashqarisiga olib chiqishi bilanoq salqin havoning orombaxsh nafasi ufurdi. Boshing daraxt shoxlariga yetgudek balandda o'tirib ketish rohat edi. Avtobus tog' etagiga olib tushuvchi yo'ldan chanshi burqsitib katta tezlikda borardi, chang daraxtlar ustiga qo'nar, barglar orasidan esa daryo bo'yidagi tikka jarlik ustida qad ko'targan shahar ko'rinib turardi. Tizzamga suyanib o'tirgan bask meshning og'zi bilan shaharga ishora qilib ko'zini qisib qo'ydi. Keyin boshini chayqab dedi:
- Yomon emas-a?
- Bu basklar alomat xalq ekan-da, - dedi Bill. Oyoq tomonimda o'tirgan baskning yuzi egarga ishlatiladigan charm rangidek qorayib ketgandi. Egnida boshqalarniki kabi kalta qora ko'ylak. Oftobda qoraygan bo'ynini ajin qoplagan. U yoniga o'girilib Billga meshini uzatdi. Bill unga shishalarimizdan birini berdi. Bask ko'rsatkich barmog'ini Billning burni oldiga olib bordi-da, kafti bilan tiqinini yopib shishani unga qaytarib berdi. Bill vinoli meshni yuqori ko'tardi.
- Ko'taravering, - dedi bask. - Yuqoriroq! Yana yuqoriroq ko'taring.
Bill meshni baland ko'tardi-da, boshini orqaga tashlab og'zini vinoga tutdi. Ichib bo'lib, meshni pastga tushirgandi, iyagidan vino oqib tushdi.
- Yo'q, yo'q! Bunaqa ichilmaydi, - deyishdi basklar. Qanaqa qilib ichish lozimligini endi ko'rsatmoqchi bo'lgan baskning qo'lidan meshni kimdir tortib oldi. Meshni olgan yigitcha uni boshi uzra baland ko'tarib, mahkam qisgan edi, vino vishillab og'ziga quyildi. U meshni o'zidan ancha narida tutib tursa ham, yoydek oib to'g'ri og'ziga quyulayotgan vinoni xotirjamlik bilan qult-qult yutardi.
- Hey, bola!- baqirdi meshchi. - Kimning vinosini sipqarayapsan?
Yigitcha unga jinjilog'ini silkitib, bizga jilmayib qo'ydi. Keyin ichishni bas qilib, meshni egasining qo'liga tutqazdi. Bizga qarab ko'zini qisdi.Vinoning egasi ma'yuslik bilan meshni chayqatib ko'rdi. Biz allaqandan qishloqqa kirib borib, qovoqxona yonida to'xtadik, shofer bir necha posilkani avtobusga joyladi. Keyin yo'lda davom etdik. 
Qishloqdan chiqilishi bilan yo'l toqqa ko'tarila boshladi. Tevarak-atrof ekinzor maydon, tog'ning qoyali yonbag'ri ekinzorlarga tutashib ketgan. Ekinzor ?iilab yuqorigacha cho'zilgan. Yuqoriga chiqib olganimizdan keyin qattiq shamol boshoqlarni silkitayotganini ko'rdik. G'ildiraklar ostidan ko'tarilayotgan chang-to'zon ortimizda muallaq osilib qolardi. Yo'l yuqoriga o'rlagan sayin yashnab turgan dalalar pastlikda qolib ketardi. Endi tog' yonbag'ridagi anhorning ikkala tomonidagi qip-yalang'och qoyalar orasidagi ekinzorlar onda-sonda ko'zga tashlanardi. Biz baland qilib yuk ortilgan aravani ketma-ket tortib kelayotgan oltita xachirni oldinga o'tkazib yuborish maqsadida yo'lning bir chekkasiga burilib to'xtadik. Aravani ham, xachirlarni ham chang qoplagandi. Birinchi aravaning ortidan ikkinchisi ham kelyapti. Unisiga taxta ortilgan bo'lib, yonidan o'tayotganimizda arava orqaga tisarilib to'xtadi, g'ildiraklari orasiga jilmasligi uchun bir bo'lak taxtani tiqib qo'yishdi. Bu joylar biyday yap-yalang'och qiyalama qoyadan iborat, bamisoli sopoldek pishigan loy esa yomg'ir yog'averganidan jo'yaklardek taram-taram bo'lib qotgandi.
Muyulishdan o'tishimiz bilanoq o'rtasini anhor kesib o'tgan yam-yashil voha boshlandi. Anhorning o'ng va chap tomonida qishloq joylashgan bo'lib, uzumzorlari uylarga tutashib ketgandi. Biz do'kon yonida to'xtadik, ko'pgina yo'lovchi avtobus tomidagi brezent tagidan yuklarning bir qismini pastga olib tushishdi. Bill bilan mashinadan tushib do'konga kirdik. Bu pastakkina uy bo'lib, shipiga egar-jabduh, dastasi oppoq yog'ochli panshaxa, tagligi kanopdan ishlan-gan bir necha juft bashmoq, dudlangan son go'shti, bir bo'lak dumba yog', sassiq sarimsoq shodasi, uzun kolbasalar osib qo'yilgan ekan. Bino ichi salqin edi, ikki ayol vino sotayotgan peshtaxta yoniga bordik. Ayollarning ortidagi tokchalarda oziq-ovqat, turli mollar taxlab qo'yilgan. Biz bir ryumkadan aguardiente1 ichib, ikkala ryumkasiga qirq sentimo to'ladik. Qaytimini ayolga choychaqaga qoldirmoqchi bo'lib ellik sentimo uzatuvdim, u aroqning bahosini eshitmabdi, deb o'ylab qaytimini berdi. Bizga hamroh bo'lib ketayotgan ikki bask ichkariga kirib, bizni mehmon qilmoqchi bo'lishdi. Ular bizga aroq olib berishdi, keyin biz ham ularni mehmon qildik, birozdan so'ng ular yelkamizga do'stona qoqib qo'yib, yana bizni mehmon qilishdi. Keyin biz yana ularni mehmon qilib, hammamiz birgalikda jazirama tashqariga chiqib, avtobus tomidagi joyimizga kelib o'tirdik. Endi joy hammaga yetarli, ilgari tomga yonboshlab olgan bask Bill bilan o'rtamizga o'tirib oldi. Bizga araq quyib bergan ayol qo'lini peshbandiga artib do'kondan chiqdi-da, avtobusda o'tirgan allakim bilan gaplasha boshladi. Ikkita bo'sh pochta xaltasini ko'tarib shofer qaytib kelib, o'rniga chiqib o'tirgach, avtobus qo'zg'oldi, hamma bizga qo'l silkib xayrlashdi.
Yashil voha bir nafasda ortda qolib, biz yana toqqa chiqib oldik. Bill meshning egasi - bask bilan suhbatlashib ketdi. O'tirganlardan kimdir skameyka suyanchig'idan biz tomon egilib, inglizchalab so'radi:
- Amerikalikmisizlar? 
- ha.
- Menam o'sha yerda yashagandim, - dedi u. - Bundan qirq yil avval yashagandim.
U xurpaygan oshyuq soqolli, boshqalarga o'xshab qorachadan kelgan qariya edi.
- Xo'sh, qalay ekan?
- Nima dedingiz?
- Amerika sizga yoqdimi?
- Men Kaliforniyada bo'lgandim. Juda yoqqandi.
- Nega u yerdan ketdingiz?
- Nima dedingiz?
- Nega qaytib keldingiz?
- Uylanish uchun qaytib kelgandim. Yana qaytib bormoqchiydim, lekin xotinim sayohatni yoqtirmaydi. Qayerdan bo'lasizlar?
- Kanzas-Sitidan.
- U yerda ham bo'lgandim, - dedi u. - Men Chikagoda. Sent-Luisda, Kanzas-Sitida, Denverda, Los-Anjelesda va Solt-Leyk-Sitida bo'lgandim.
Qariya hamma shaharlarni sanab chiqdi.
- Amerikada ko'p yil yashadingizmi?
- O'n besh yil. Keyin qaytib keldimu uylanib oldim.
- Ichamizmi?
- Mayli, - dedi u. - Bunaqasi Amerikada topilmaydi, to'g'rimi?
- Istagancha topiladi, pul bo'lsa bas.
- Nega bu yerga keldinglar?
- Biz Pamilonga fiesta saylini tomosha qilgani keldik.
- Buqalar jangini yaxshi ko'rasizmi?
- Judayam-da. Siz-chi?
- Ha, - dedi u. - Menam yaxshi ko'raman. - Birozdan keyin yana so'radi:- Hozir qayoqqa ketyapsizlar?
- Burgetga, baliq ovlagani ketyapmiz, - Ovingiz baroridan kelsin! - dedi u.
Qariya men bilan Billning qo'lini qisib, yana bizga orqa o'girib oldi. Basklar unga hurmat bilan tikilib qolishdi. Qariya qulayroq o'tirib oldi, tevarak-atrofni tomosha qilib borarkanman, menga qarab jilmayib qo'yardi. Amerikaliklar bilan qilgan suhbati, aftidan, uni toliqtirganga o'xshardi. U boshqa bir og'iz ham gapirmadi.
Yo'l borgan sayin yuqoriga ko'tarilardi. Tevarak-atrof tap-taqir, tuprog'i qoramtir, qayoqqa qaramang, toshlar qaqqayib turardi, yo'l chekkalarida o't-o'lanlar ko'rin-maydi. Ortimizga o'girilib, pastda yastanib yotgan vohani ko'rdik. Uzoqdagi tog' yonbag'rida kvadrat shaklidagi yashil va qoramtir dalalar ko'zga tashlanadi. Ufq tog'larga, qop-qora, g'alati shakllarga tutashib ketgan. Biz yuqoriga ko'tarilganimiz sayin manzara o'zgarib borardi. 
Avtobus tikka yo'ldan ohista o'rmalab borar ekan, janub tomonda yangi-yangi tog'lar paydo bo'lardi. Keyin yo'l tizma cho'qqilardan oshib o'tib o'rmon 
oralab ketdi. Bu emanzor bo'lib, barglari orasidan quyosh nuri tushib turardi, o'rmonning ichkarisida, daraxtlar orasida esa qoramollar o'tlab yuribdi. Keyin o'rmon tugab yo'l tepalikka ko'tarildi-da, ro'parada to'lqinsimon yam-yashil tekislik, uning ortida esa qop-qora tog'lar ko'zga tashlandi. Bu tog'lar ortimizda qolib ketgan, jaziramada jizg'inagi chiqqan qoramtir tog'larga o'xshamasdi. Bular o'rmon bilan qoplangan bo'lib, uning yonbag'rida bulutlar suzib yurardi. Chetanlar bilan ixota qilingan yashil tekislik uzoq-uzoqlarga cho'zilib ketgan, janubdan G'arb tomon uni kesib o'tuvchi, ikki chetiga ekilgan daraxtlar orasidagi yo'l oqarib ko'rinmoqda. Tepalikning chekkasiga yetib kelganimizda Burgetning tekislikda qad ko'targan qizil tomli oppoq uylariga ko'zimiz tushdi. Uylarning ortida, qop-qora tog' cho'qqisida Ronseval monastirining kulrang tunuka tomi yarqirab turardi.
- Ana Ronseval, - dedim men.
- Qayerda?
- Huv ana, tog' boshlangan joyda.
- Sovuq ekan, - dedi Bill.
- Bu yer baland-da, - dedim men. - Aftidan bir ming ikki yuz metr yuqorida bo'lsak kerak.
- Juda sovuq ekan, - dedi Bill.
Avtobus Burgetga olib boruvchi tep-tekis yo'lga tushib oldi. Biz chorrahani ortda qoldirib, ko'prikdan o'tdik. Burgetdagi uylar yo'lning ikki chekkasiga joylashgan ekan. Tor ko'chalar ko'rinmasdi. Avtobus cherkov bilan maktab binosi yonidan o'tib to'xtadi. Bill bilan pastga tushdik, shofer chamadonni, hilofdagi qarmoqlarimizni olib berdi. Yelkalari osha sariq kamar taqqan, uch burchak shapkali karabinchi yonimizga keldi-da, qarmoq joylangan hilofga barmog'ini nuqib so'radi:
- Buning ichida qanaqangi narsalaringiz bor? Hilofni ochib unga ko'rsatdim. Baliq oviga ruxsatnoma bormi, deb so'ragan edi, cho'ntagimdan olib unga uzatdim. Karabinchi chisloga qarab qo'lini silkib qo'ydi.
- Hammasi joyidami? - so'radim men.
- Ha. Albatta.
Oppoq g'ishtin uylar yonidan o'tib mehmonxona tomon yurdik. Uylarning egalari butun oilalari bilan ostonada bizga ko'zini lo'q qilib qarab o'tirardilar. Mehmonxona bekasi bo'lmish semiz ayol oshxonadan chiqib biz bilan qo'l berib so'rashdi. U ko'zoynagnni olib artdi-da, yana taqib qo'ydi. Shamol bo'lib turgani uchun mehmonxona sovuq edi. Beka xizmatchisiga bizning xonamizni ko'rsatishni buyurdi. Xonada ikkita karavot, umivalnik, shkaf va Ronseval ma'budasining ramkadagi kattakon surati bor edi. Shamoldan derazalar dirillardi. Biz yuvinib olib sviterimizni kiydigu, oshxonaga tushdik. Poliga tosh yotqizilgan, shipi pastakkina, devorlariga eman qoplangan ekan. Derazalari allaqachon yopilgan bo'lsa ham, xona shunaqayam sovuq edi-ki, hatto og'zingdan chiqayotgan hovurni ham ko'rish mumkin edi.
- Yo tangrim, nahotki ertagayam shunaqa sovuq bo'lsa - dedi Bill. Men bunaqa sovuqda shaloplab suv kechishni istamayman.
Narigi burchakda, yog'och stollar ortida pianino turgan ekan, Bill uning yoniga borib chala boshladi.
- Isinib olish uchun chalyapman, - dedi Bill.
Men bekani topib xona bilan kundalik ovqatlanish haqi qancha bo'lishini so'radim. U qo'llarini peshbandi os tiga qovushtirib menga qaramay dedi:
- Un ikki peset.
- Qo'ying-e, biz Pamplonda ham shuncha to'lamagandik. U hech nima demadi, faqat ko'zoynagini olib peshbandining bir uchi bilan artib qo'ydi.
- Juda qimmat-ekan, - dedim men. - Katta mehmonxonalarda shunchadan to'lagandik.
- Biz vannaxona qurib qo'yganmiz.
- Arzonroq xonalaringiz yo'qmi?
- Yozda bo'lmaydi. Hozir eng mavsumiy payt. Mehmonxonada bizdan boshqa hech zog' yo'q edi. Mayli, deb qo'ydim o'zimcha, atigi bir necha kun yashaymiz-ku.
- Vino ham shuning ichidami?
- Albatta.
- Bo'pti, - dedim men. - Rozimiz.
Billning yoniga qaytdim. U qanchalik sovuq ekanini ko'rsatmoqchi bo'lib men tomon nafasini ufirib qo'ydi-da, na'masini chalishda davom etaverdi. 
Stollardan birining yoniga o'tirib olib, devordagi suratlarni tomosha qildim. Birida o'lik quyonlar, boshqasida qirg'ovullar, ular ham o'lik, uchinchisida o'lik o'rdaklar tasvirlangan. Suratlarning hammasi xuddi dud bosgandek qoramtir tusda edi. Bufetda bir olam vino shishalari turibdi. Birma-bir ko'zdan kechirib chiqdim. Bill hamon pianino chalmoqda edi.
- Rom qo'shilgan qaynoq punsh'ga qalaysan? - so'radi u. - Mening o'yinim bilan isinib bo'lmas ekan.
Bekaning oldiga borib romli punshning nima ekanini, uni qanday tayyorlash lozimligini tushuntirib keldim. Bir necha minutdan keyin xizmatchi bug'i chiqib turgan sopol ko'zani olib keldi. Bill pianinoni qoldirib yonimga keldi va biz shamolga quloq solib o'tirib qaynoq punsh ichdik.
- Romdan tuzukkina qo'shilganga o'xshamaydi-ku. Bufetga borib romli shishani oldim-da, ko'zaga yarim stakancha quydim.
- O'zboshimchalik qilding, - dedi Bill. - Hokimning ruxsatisiz olding.
Xizmatchi kirib, kechki ovqatga dasturxon yoza boshladi.
- Bu yer rosaim sovuq ekan, - deb qo'ydi Bill. Xizmatchi kattakon idishda sabzavot mahsulotlaridan tayyorlangan qaynoq sho'rva bilan vino olib keldi. Ik-kinchisiga qovurilgan xonbaliq berishdi, keyin allaqanaqa dudlangan go'sht bilan katta bir laganda zemlyanika' keltirib quyishdi. Hamyonimiz ziyon ko'rmay vino ichaverdik, xizmatchi xijolat bo'lsa ham, lekin hozirjavoblik bilan olib kelaverdi. Kampir-beka bir marta oshxonaga kirnb bo'sh shishalarni sanab ham chiqdi.
Ovqatdan keyin xonamizga chiqdigu isinib olish maqsadida o'ringa kirib olib, chekib kitob o'qib yotdik. Tunda shamolning uvlashidan uyg'onib ketdim. 
Issiqqina ko'rpada o'ralib yotish maza edi.

 O'n ikkinchi bob

 Ertalab uyg'onishim bilanoq deraza oldiga borib tashqariga qaradim. Kun yorishibdi, tog' tomonda bulut ko'rinmasdi. Deraza tagidagi bir nechta arava bilan taxta yopilgan tomi qoru yomg'irda tars-tars yorilib ketgan dilijans turibdi. Dilijans aftidan hali avtobus paydo bo'lmagan paytdan beri shu yerda turgan bo'lsa kerak. Echki bir sakrab aravaga, keyin u yerdan dilijansning tomiga chiqib oldi. U pastda turgan echkilarga boshini silkitib qo'ydi. Bir po'pisa qilgandim, yerga sakrab tushdi.
Bill hamon uxlab yotibdi, men sekin kiyinib oldim-da, yo'lakka chiqib botinkamni ilib pastga tushdim. Hammayoq sokin, eshik tambasinn tushirib ko'chaga chiqdim. Havo salqin edi, shamol tingandan keyin tushgan shudringni quyosh hali quritishga ulgurmagan. Mehmonxona ortidagi saroydan motiga topib xo'rakka chuvalchang qazib olish uchun soy bo'yiga tushdim. Soy tiniq va sayoz bo'lsa ham bu yerda xonbaliq bo'lishi amrimahol edi. Motigani o't bosgan nam yerga urib bir parchasini ko'chirib oldim. Ostida chuvalchanglar bor ekan. Yerni ko'chirib olishim bilan chuvalchanglar har tomonga tarqab ketishgandi, men ehtiyotini qilib anchasini tutib oldim. Shundoqqina suvning bo'yida, loydan chuvalchanglarni kovlab olib tovuq go'shtidan bo'shagan bankani to'ldirdim-da, ustiga tuproq solib qo'ydim. Echkilar yerni kovlayotganimni tomosha qilib turishardi.
Mehmonxonaga qaytib kelsam, beka oshxonada ekan. Kofe berishni, o'zimiz bilan olib ketishga nonushta tayyorlab qo'yishni iltimos qildim. Bill uyg'onib karavotning chetiga o'tirdi.
- Derazadan seni ko'ruvdim, - dedi u. - Xalaqit bergim kelmadi. Nima qilayotuvding? Pullaringni ko'm-dingmi?
- Voy, dangasa-e!
- Umummanfaati yo'lida mehnat qildingmi? Juda soz! Har kuni ertalab xuddi shu yo'sinda ishlayver!
- Bo'ldi, shuncha yotganing yetar, - dedim unga, - tur o'rningdan.
- Nima? Turaymi? Turib bo'bman.
U o'ringa kirib adyolni tomorigacha tortib, o'ranib oldi.
- Qani, meni turg'azib ko'r-chi!
Men indamay ov anjomlarimni yig'ishtirib, qopchiqqa joyladim.
- Ha, istamaysanmi? - so'radi Bill.
- Nonushta qilgani pastga ketdim.
- Nonushta qilgani-ya! Nega nonushta qilamnz, demading? Hazillashib o'rnimdan turg'izmoqchisan, deb o'ylabman. Nonushta! 
Qanday yaxshi. Endi aqlli gapni aytding. Bor, yana chuvalchangini kovlayver, men hozir tushaman.
- Jin ursin seni!
- Umummanfaati yo'lida ishlayver, - Bill ko'ylagini kiydi. - Kinoyalaring bilan mehru shafqatingni oshkor qilaver. Qopchi?, matras va qarmoqlarni olib xonadan chiqdim.
- Hey, orqangga qayt! Eshikdan boshimni suqib qaradim.
- Nahotki ozgina kinoyang bilan mehru shafqatingni darih tutsang? Unga burnimni ko'rsatib mazax qildim.
- Bu kinoya emas.
Zinapoyadan tushayotganimda Billning qo'shiq aytayotgani qulog'imga chalindi: Kinoya. Mehru shafqat. Sen voqif bo'lganingda... O, ulardan Kinoyangni ayama, ulardan mehrshafqatingni darih tutma. O, bizdan Kinoyangni darih tutma. Sen voqif bo'lganingda... Birozgina kinoya. Birozgina mehru-shafqat... U zinapoyadan ashulasini aytib tushdi. Bill Cherkovda men uchun, sen uchun chalinyapti qo'ng'iroq... ohangida kuylamoqda edi. Men bir haftalik ispan gazetalarini o'qib o'tirgandim.
- Kinoya bilan mehru shafqat haqida qanaqangi bo'lmag'ur ashulani aytyapsan?
- Nimalar deyapsan? Kinoya bilan mehru shafqatni bilmaysanmi?
- Yo'q. Kim o'ylab topgan?
- Hamma. Nyu-Yorkda buni deb aqldan ozishyapti. Bir paytlari xuddi Fratellini sirkchilari aytganidek.
Xizmatchi ayol kofe bilan moy surtilgan bo'g'irsoq olib keldi. To'g'rirog'i - ikki tomoni qovurilgan moy surtilgan non keltirdi.
- Undan so'rab ko'r-chi, qiyom bormikin, - dedi Bill. - U bilan kinoyali muomila qilib ko'r.
- Sizlarda qiyom topiladimi?
- Bu qanaqangi kinoya bo'ldi? Afsuski, ispancha gapirolmayman-da.
Kofe xushta'm ekan, kattagina chashkada ichdik. Xizmatchi ayol shisha idishda maymunjon qiyomini olib keldi.
- Rahmat.
- Bunaqa deyilmaydi! - dedi Bill. - Birorta kinoyali gapni aytgin-da. Primo-de-Riverning adresiga qochiriq qilib ko'r.
- Riflar Respublikasida hayot kechirish maymunjondek totli, deyish kerak edi.
- Bo'sh, - dedi Bill. - Juda bo'sh. Sen buning uddasidan chiqolmaysan. Tamom-vassalom. Sen qochiriqni tushunmaysan. Senda mehr-shafqat yo'q. Qani, mehr-shafqat talab etuvchi biror nima deb ko'r-chi!
- Robert Kon.
- Yomon emas. Bunisi durustroq. Davom etamiz. Nega Kon mehr-shafqatga munosib ekan? Sal qochiriq bilan gapir. U kofedan bir ho'plab qo'ydi.
- Qo'ysang-chi! - dedim men. - Azonlab turib askiya qilish mumkin ekanmi?
- Mana ko'ryapsanmi! Yana yozuvchi bo'lmoqchisan. Sen bor-yo'g'i gazetachisan, vatanidan quvilgan gazetachisan-da. Sen ertalab o'rningdan turishing bilanoq a'zoyi-badaning qochiriq gaplarga to'lib-toshgan bo'lishi kerak. Sen azonlab rahm-shafqat desa bo'g'ilib ketishing kerak.
- Xo'sh, keyin-chi? - so'radim men. - Bunaqa behuda gaplarni kimdan olaqolding?
- Hammadan. Senga nima bo'ldi, hech narsa o'qimayapsanmi? Hech kim bilan uchrashmayapsanmi? Bilasanmi, sen kimsan? Sen-vatanidan quvilgan odamsan. Nega sen Nyu-yorkda yashamayapsan? O'shanda bularning hammasini bilib olgan bo'larding. Senga qanday yordam bersam ekan? Nima, har yili kelib, bilimingni oshirib, ma'rifatli qilishimni istaysanmi?
- Kofedan yana ich, - dedim men.
- Kofe yaxshi narsa. Kofe senga foydali. Unda kofein bor. hamma gap kofennda. Kofeinning ta'sirida yigit qizning otiga minadi, qiz esa yigitning qabriga yotadi. Sen kimligingni bilasanmi? Sen vatanidan Quvilganlarning eng pastisan. Nahotki, shu xususda eshitmagan bo'lsang? O'z vatanini tark etgan odam yorug' dunyoni ko'rishga munosib biror narsa yoza olmagan. Hatto gazetada ham. U kofeni ichib tamomladi.
- Sen vatanidan quvilgan odamsan. Sen qadrdon tuprog'ingdan ajralib qolding. Sen sun'iy odamga aylanyapsan. Yevropaning soxta ideallari seni nobud qiladi. Ichkilikbozlik seni go'rga tiqadi. Sen ayollar ishqida telba bo'lgansan. Sen hech nima qilmagansan, butun umring suhbatlarga sarf bo'lyapti. Sen vatanidan quvilgan odamsan, tushundingmi? Sen nuqul kafelarda sandiroqlab yuribsan.
- Qanchalik dabdabali hayot, - dedim men. - Shunaqa bo'lsa, unda qachon ishlar ekanman?
- Sen ishlayotganing yo'q. Bir xil rivoyatlarga qaraganda, sen ayollar qaramog'ida ekansan, boshqa rivoyatlarga ko'ra - sen erkak emassan.
- Yo'q, - dedim men. - Shunchaki baxtsiz bir tasodif sodir bo'lgan.
- Buni hech qachon eslatib yurma, - dedi Bill. - Bunaqa gaplarning tarqalmagani ma'qul. Sir saqlash kerak. Xuddi Genri Fordning dastlabki velosipedi kabi. Shu paytgacha beto'xtov gapirayotgan Bill endi qo'qqisdan jimib qoldi. Beixtiyor ortiqcha gapirib uni, xafa qilib qo'ydim, degan xayolga borishini istamasdim. Uni yana gapga tutmoqchi bo'ldim.
- Hech qanaqangi velosiped bo'lmagan, - dedim men. - U otda yurgan.
- Uch qildirakli velosipedi borligini eshitgandim. - Nima qibdi, - dedim men. - Samolyot ham velosipedga o'xshaydi. Bir xil boshqariladi.
- Unda faqat tepkisini bosish lozim bo'lmaydi.
- Ha, - dedim men. - Aytgandek, tepkisini bosish shart bo'lmaydi.
- Xo'sh, yetar endi, - dedi Bill.
- O'zing bilasan. Men faqat velosipedni himoya qilmoqchi bo'luvdim.
- Genri ham yaxshi yozadi, - dedi Bill. - Lekin sen o'zing yaxshisan. Yaxshi odam ekaningni senga aytishganmi?
- Umuman men yaxshi odam emasman.
- Menga quloq sol. Sen judayam yaxshi odamsan, bu dunyoda sendan boshqa hech kimni yaxshi ko'rmaganman. Nyu-Yorkda buni senga aytmagan bo'lardim. Chunki u yerda meni bolavoz, deb hisoblashgan bo'lishardi. Xuddi shunaqa ishning oqibatida Grajdanlar urushi boshlanib ketgan. Avraam Linkoln ham bolavoz bo'lgandi. U general Grantga oshiq bo'lib qolgandi. Xuddi Shefferson Devis kabi. Linkoln shunchaki garov o'ynab qullarni ozod qilib yuborgandi. Dred Skott haqidagi sud ishini spirtli 
ichimliklarni man etuvchi Liga uyushtirgandi. Bularning hammasi jinsiy aloqadan kelib chiqqan. Ledi polkovnik bilan Juda OGredi shaytoni zo'r ayollar bo'lishgan.
U jimib qoldi.
- Yana istaysanmi?
- Aytaver, - dedim men.
- Boshqa hech narsani bilmayman. Qolganini tushlik qilayotganimizda gapirib beraman.
- Voy tasqara-ey, - dedim men.
- Rosayam yaramassan-da!
 Biz nonushta bilan ikki shisha vinoni qopchiqqa soldik, Bill uni orqalab oldi. Men qarmoqli hilof bilan matraplarni yelkamga oldim. Biz katta yo'ldan yurdik, keyin yalanglikdan o'tib ro'paramizda ko'rinib turgan tog'ning o'rmonzor yonbag'riga yaylov orqali olib boruvchi so'qmoqni topib oldik. Ana shu qumli so'qmoqdan yurdik. Pastakkina bo'lsa ham qalin o't-o'lan bilan qoplangan yaylovda qo'y-qo'zilar o'tlab yuribdi. Yuqorirog'da, tepalikda sigirlar o'tlayapti. O'rmon ichidan sigirlarning bo'ynidagi qo'ng'iroqchalar ovozi eshitilib turibdi. So'qmoq bizni anhor ustiga tashlangan xoda yoniga boshlab keldi. Xoda tekislangan bo'lib, egib qo'yilgan shoxlari panjara xizmatini o'tardi. Anhor bo'yidagi qumli sayoz hovuzcha tagida itbaliqlar qorayib ko'rinyapti. Biz qiyalama qirg'oqqa ko'tarildik-da, yana to'lqinsimon yaylov bo'ylab yurdik. Ortimizga o'girilib, Burgetning oppoq uylari-yu, qizil tomlarini, yuk mashinasi chang to'zitib ketayotgan oppoq yo'lni ko'rdik.
Yaylov tugab, avvalgisidan ham ko'ra tezoqar ikkinchi anhor bo'yiga chiqib oldik. Qumli yo'l kechuvgacha pastlashib borib, keyin o'rmon tomon ko'tarilardi. So'qmoq bizni yana kechuvning quyirog'idagi anhor ustiga tashlangan xodaga yetaklab keldi-yu, keyin yo'l bilan tutashib ketdi. Biz o'rmonga kirdik.
Bu eng qadimgi qorag'ayin o'rmoni ekan. Daraxtlarning ildizi yer sathiga chiqib qolgan, novdalari qing'ir-qiyshiq edi. Biz yo'g'on qorag'ayinlar orasidagi so'qmoqdan yurdik, barglar osha tushayotgan shu'la o't-o'lanlar ustida dog' bo'lib ko'rinardi. Daraxtlar baland, barglari qalin bo'lishiga qaramay, o'rmon qorong'i emasdi. Hech qanaqa buta ko'rinmaydi - faqat yam-yashil, yumshoq maysa va xuddi parkdagi kabi oralatib ekilgan uzun daraxtlar qad rostlagan.
- Tabiatning so'limligini qara, - deb qo'ydi Bill. Yo'l qiyalik tomon o'rlab bordi-yu, biz qalin o'rmon ichiga kirdik, yo'l esa hamon toqqa ko'tarilardi. Ba'zan u to'satdan pastlikka sho'ng'irdi-da, so'ng yana yuqoriga yetaklardi. O'rmon ichkarisidan qo'ng'iroqchalarning jingillashi hamon qulog'imizga chalinardi. Nihoyat cho'qqiga chiqib oldik. Biz boya Burgetda ko'rgan baland o'rmonzor tog'ning eng yuksak cho'qqisida turardi. Daraxtlar orasidagi yalanglikda, quyosh nuri tushib turgan tomonda yovvoyi qulupnay o'sib yotardi. Yo'lning davomi o'rmondan chiqib tog' qirralari yoqalab ketdi. Old tomonda endi o'rmon bilan qoplangan tog' ko'rinmay qoldi, sariq gulli butalar o'sib yotgan keng maydon boshlandi.  Uzoqda qorayib ko'rinayotgan daraxtlar, tik sohildagi kulrang xarsangtoshlar Irati daryosining irmog'iga yaqinlashib qolganimizdan dalolat berardi.
- Shu yo'ldan cho'qqilarning qirralari yoqalab borishimiz, bu tog'larni oshib, suv, naridagi o'rmondan o'tib, Irati vohasiga tushishimiz kerak, - dedim Billga manzilimizga ishora qilib.
- Men sizga aytsam, rosa sargardon bo'larkanmiz-da!
- O'sha yerga yetib borish, baliq ovlash va o'sha kuniyoq shoshilmay orqaga qaytish uchun haddan tashqari uzoqlik qiladi.
- Rostanam shoshilmaslik kerak. Yaxshi aytding. O'sha yerga yetib olish, orqaga qaytish va biror nima ovlashga ulgurish uchun telbalarcha yugurishga to'g'ri keladi. Manzilimiz uzoq, tevarak-atrofdagi manzara esa maftunkor edi, ammo Rio-de-la-fabrik vo?asidagi o'rmon bilan burkangan toqqa olib boruvchi aylana yo'lga nihoyat tushib olganimizda, juda toliqib qolgandik. Yo'l salqin o'rmondan jazirama issiqqa olib chiqdi. Oldinda daryo bor ekan. Daryoning ortida tikka tushgan qiyalama tog' boshlangan. Qiyalikda qorabug'doy o'sib yotibdi, bir qancha daraxt ko'kka bo'y cho'zgan, ularning tagidagi oppoq uyga ko'zimiz tushdi. Kun nihoyatda issiq edi, biz to'g'on yonidagi daraxtlar soyasida to'xtab dam oldik. Bill qopchig'ni daraxtga tirab qo'ydi, keyin biz qarmoqlarga g'altagini ulab, chilvirini boylab, baliq oviga hozirlik ko'ra boshladik.
- Mana shu ko'lmakda xonbaliq bo'lishiga ishonasanmi?
- G'ujg'on o'ynab yotibdi.
- Men xo'ragiga pashsha ilib tutaman. Senda Makginti pashshasidan bormi?
- Mana, olaver.
- Sen-chi? Chuvalchang bilan tutasanmi?
- Ha. Men shu yerda, to'g'on yonida bo'laman.
- Unday bo'lsa, pashshalarni olaketaman. - U bitta pashshani qarmoqqa ilib qo'ydi. - Qaysi tomonga borganim ma'qul? Yuqorigami yo quyi tomongami?
- Yaxshisi, quyi tomonga boraqol.
Bill qirg'oq yoqalab ketdi.
- Chuvalchangli bankani olaket.
- Hojati yo'q. Agar pashsha bilan tutolmasam, atrofni tomosha qilib o'tiraman.
Bill qirg'oqda daryoni tomosha qilib turdi.
- Menga qara!-deb qichqirdi u to'g'on shovqinini bosib. - Vinoni huv, anavi yo'ldagi buloqqa solib qo'ymaymizmi?
- Mayli, - dedim men ham qichqirib.
Bill qo'lini silkib oqim bo'ylab pastga ketdi.
Men qopchiqdan ikkala shishani olib temir quvurdan buloq suvi oqib chiqayotgan yo'lga ravona bo'ldim. Trubaning ostida taxta bor ekan. Taxtani bir chetga surdim-da, tiqinini qattiqroq bosib shishalarni suvga soldim. Suv shunaqayam muzday edi-ki, barmoqlarim bilan panjam birpasda karaxt bo'lib qoldi. Taxtani joyiga qo'yib, vinoni hech kim topolmaydi, degan umidda orqaga qaytdim. Daraxtga suyab qo'ygan qarmog'imni, xo'rak solingan banka bilan matrasni olib, to'g'on boshiga keldim. To'g'onni daryodan yog'och oqizish uchun barpo etishgan. To'sqichi ko'tarib qo'yilgan edi. Tarashlangan yog'ochlardan biriga o'tirib olib, to'g'on oldidagi sokin daryo shovvaga xayqirib tushayotganini tomosha qildim. Suv ko'pirib tushayotgan to'g'onning tagi ancha chuqur. Qarmoqqa xo'rak ilayotgandim, bitta xonbaliq shovvaga sakradi-yu, keyin suv uni pastga oqizib ketdi. Hali xo'rakni ilishga ulgurmay, ikkinchi xonbaliq chiroyli doira hosil qilib shovvaga sakradi-da, guvillayotgan oqim ichida ko'zdan yo'qoldi. Cho'pni ipga ilashtirib, qarmoqni to'g'on oldida ko'pirayotgan suvga tashladim.
Xonbaliq ilinganini dastlab bilmay qolibman. Qarmoqni endi tortib ko'rmoqchi bo'luvdim, baliq ilinganini sezib qolib, shovva tagidagi oppoq ko'pik orasidan baliqni tortib chiqardim. Xonbaliq talvasaga tushib qarmoqni egib yubordi, uni to'g'on bo'yiga sudrab kelib, ilmoqdan chiqarib oldim. Yaxshigina xonbaliq ekan; dumidan ushlab boshini taxtaga urdim, baliq bir-ikki to'lg'onib jimib qolgach, qopchiqqa solib qo'ydim.
Uni ilmoqdan olayotganimda bir necha xonbaliq shovvaga sakradi. Xo'rak ilib qarmoqni tashlashga ulgurmay, yana bittasi ilindi, uni ham boyagidek tortib oldim. Xash-pash deguncha oltitasini tutdim. Hammasining kattaligi bir xil. Ularni yerga qator terib qo'yib tomosha qildim, Tusi chiroyli baliqlar, muzdek suvda suzaverib tanasi qattiqlashib qolgan. Kun issiq edi, shu sababli qornilarini yorib ichak-chavoqlarini oyqulog'i bilan olib narigi qirg'oqqa uloqtirdim. Keyin pastga tushib to'g'on suvida baliqlarni yuvib, qirqquloq yulib chiqdim-da, hammasini qopchiqqa joyladim: bir sidra qirqquloq solib ustiga uchta xonbaliqni qo'ydim, keyin uning ustini ham qirqquloq bilan yopdim. Xopbaliqlar qirqquloq bilan juda chiroyli joylandi. Qopchig'ni ko'tarib daraxt soyasiga olib borib qo'ydim.
To'g'on bo'yida jazirama issiq edi, chuvalchang solingan bankani ham qopchiq yoniga, soyaga qo'yib, kitobni oldim-da, daraxt ostida Billni nonushtaga kelishini kutib o'qib o'tirmoqchi bo'ldim.
Kun peshinga yaqinlashib, soya kichrayib qolgan bo'lsa ham bir-biriga tutashib ketgan ikkita daraxt tanasiga suyanib kitob o'qib o'tiraverdim. Bu A. E. Mezonning hikoyasi edi. Unda bir kishi Alp tog'ida sovqotib, muzlikka qulab tushgani, muzlar erib uning gavdasi tog'u-toshlar orasida ko'ringuncha roppa-rosa yigirma to'rt yil sabot bilan kutgan mahbubasining matonati maroqli tasvirlangandi. Bill kelganida sevishganlar hamon visolga yetishishmagandi.
- Qancha tutding? - so'radi u. Bill qarmoqni ham, matrasni ham, xonbaliq solingan qopchig'ni ham bir qo'lida ko'tarib olgan, o'zi butunlay terga tushib ketgandi, to'gonning shovqindan uning kelib qolganini sezmabman.
- Olti dona. Senchi?
Bill o'tirib olib qopchiqni ochdi-da, kattakon xonbaliqni olib maysa ustiga qo'ydi. U yana bir-biridan katta uchta baliqni daraxt soyasiga qator terib chiqdi. Ter bosgan chehrasida mamnunlik ifodasi barq urardi.
- Seniki qanaqa?
- Maydaroq.
- Ko'rsat-chi?
- Qopchiqqa joylashtirib qo'ydim.
- Aytaver, qanaqa?
- Sening eng kichik balig'ingdek keladi.
- Aldayapsan!
- Afsuski, rost.
- Hammasini chuvalchang bilan tutdingmi? 
- Ha.
- Voy dangasa-ey!
Bill xonbaliqlarni qopchiqqa solib, daryo bo'yiga tushib ketdi. Shimi beligacha bo'kib ketganini ko'rib, suvda turib baliq tutganini fahmlab qoldim. Yo'lga chiqib vinomizni olib keldim. Shishalar muzdek edi, Daraxt yoniga qaytgunimcha shishalarda marjon-marjon ter paydo bo'ldi. Gazetani yoyib, ustiga nonushtani qo'ydim. Qo'lini artib qirqquloq bilan Bill qaytib keldi.
- Ko'raylik-chi, qanaqa vino ekan? - dedi u. Bill tiqinni olib vinodan bir ho'plab ko'rdi. - Vuy! Ko'zimni achitvordi-ya!
 - Qani, totib ko'ray-chi.
- Ta'mi taqirrog'u, lekin muzdek vino.
- Unchalik yomon emas, - dedi Bill.
- Muzdakligi aybini yashiryapti-da, - dedim men. Yemish solingan tugunchani ochdik.
- Tovuq ekan.
- Mana, suvda pishirilgan tuxum ham bor.
- Tuz bormi?
- Avval tuxumni yeymiz, - dedi Bill. - Keyin tovuqni. Taomni bu tartibda yeyishni hatto Brayan ham bi-lardi.
- U vafot etibdi. Kecha gazetada o'quvdim.
- Yo'g'-e? Bo'lishi mumkin emas!
- Rost. Brayan vafot etdi.
Bill qo'lidagi yarmi archilgan tuxumni gazeta ustiga qo'ydi.
- Janoblar! - dedi gazetani yoyib tovuqning oyog'ini olarkan. - Men buning teskarisini qilaman. Brayan uchup shunday qilaman. Buyuk grajdanin sharafiga. Avval tovuqni, keyin tuxumni yeyman.
- Qiziq, ollo-taolo tovuqni qaysi kuni yaratganiykin?
- E, buni qattan bilamiz? - dedi Bill oyog'ning iligini so'rib. - Savol berishning hojati yo'q. Bu yorug' dunyoda umrimiz qisqa. Shunday ekan, huzur-halovat, toat-ibodat, Shukrona qilaylik.
- Tuxumingni yeb ol. - 
Bill bir qo'lida tovuqning oyog'i, ikkinchi qo'lida shisha bilan imo-ishora qilib gapirardi.
- Tabiat in'omlaridan lazzatlanaylik. Arshi-a'lo qushlaridan foydalanib qolaylik. Ishkom hosili suvidan qona-qona ichaylik. Og'ajonim, bu ne'matlardan bahramand bo'lishni istaysanmi?
- Iltimos, o'zing ichaver, og'aginam. Bill og'zini to'ldirib ho'pladi.
- Foydalanib qolaylik, og'aginam. - U menga shishani uzatdi. - Shubhalarga chek qo'yaylik. Maymunsimon qo'llarimiz bilan tovuqxonaning muqaddas sir-asrorini titkilamaylik. E'tiqod bilan bu karomatni qabul qilaylik-da, bajonidil iltijo aylaylik - sen ham meng jo'r bo'lishingni iltimos qilaman - nimani iltijo qilamiz, og'aginam? - U tovuqning oyog'i bilan meni nuqib so'zida davom etdi:- Buni senga aytyapman. Biz iltijo aylaymiz - shaxsan men bu bilan faxrlanaman, seni ham tiz cho'kib men bilan birga iltijo qilishingni istayman. Bu yerda, buyuk tabiat qo'ynida tiz cho'kishdan hech kim xijolat chekmaydi! Eslab ko'r, o'rmonlar tangrining dastlabki ibodatxonasi bo'lgan. Tiz- cho'kib iltijo aylaymiz: bunaqa tovuqlarni tanovul qilmang - bilaks u Menkendir.
- Mana bundan ozgina foydalanib olaqol, - dedim men.
Ikkinchi shishani ham ochdik.
- Nima gap o'zi? - so'radim undan. - Brayanni yoqti-maysanmi?
- Brayanni yaxshi ko'rardim, - dedi Bill. - Biz xuddi tutishgan aka-ukalardek edik.
- U bilan qayerda tanishganiding?
- Muqaddas Xoch maktabida u bilan ham, Manken bilan ham o'qiganman.
- Bokschi Frenki Frich ham birga edi, - dedim men.
- Yolg'on. Frenki Frich Forxem universitetida o'qigan. Men esam Layola maktabida ruhoniy Menning bilan birga o'qiganman.
- Yolg'on, - dedi Bill. - Ruhoniy Menning bilan Layola maktabida men o'qigandim.
- Kayfing oshib qolibdi, - dedim men.
- Vinodanmi?
- Shunaqa bo'lsa kerak.
- Zaxdan mast bo'lyapman, - dedi Bill. - Bu la'nati zaxni yo'qotmasa bo'lmaydi.
- Yana ichamizmi?
- Qolgani shumi?
- Faqat ikkita shisha bor edi-da.
- Bilasanmi, sen kimsan? - Bill shishaga mo'layib qarab qo'ydi.
- Yo'q, - dedim men.
- Sen hushyorlar Ittifoqining agentisan.
- Men Ittifoq rahbari Uen B. Uiler bilan birga bibi Maryam maktabida o'qiganman-da.
- Yolg'on, - dedi Bill. - Uen B. Uiler bilan Ostin Saido bilim yurtida men o'qigandim. U bizning onavoshimiz bo'lgandi.
- Bari bir, yo'qolsin mayxonalar! - dedim men.
- Gaping rost, qadrli sinfdoshim, yo'qolsin mayxonalar, - dedi Bill, -ular bilan birga men ham halok bo'layin!
- Kayfing oshib qoldi.
- Vinodanmi?
- Vinodan.
- Har narsa bo'lishi mumknn.
- Mizg'ib olmaymizmi?
- Mayli.
Biz boshimiznn soya tomonga qo'yib, daraxt novdalari osha osmonga qarab yotdik.
- Uxlayapsanmi?
- Yo'q, - dedi Bill. - Uylab yotibman.
Ko'zimni yumib oldim. Yerda cho'zilib yotish rohat edi,|
- Menga qara, - dedi Bill. - Bret bilan oralaringda nima bo'lgandi?
- Nimaydi?
- Sen bir paytlari unga oshiq bo'lganmiding?
- Ha.
- Oshiqliging ko'pga cho'zilganmidi?
- Orada uzilish bo'lsa ham, umuman ko'pga cho'zilgan
- Voy, jin urgur-e!u dedi Bill. - Meni kechir, do'stim.
- Hechqisi yo'q, - dedim men. - Endi unga allaqachon tupurganman.
- Rostdanmi?
- Rost. Faqat bu haqda gapirishni yoqtirmaymen-da.
- So'raganim uchun jahling chiqmaydimi?
- Nega endi jahlim chiqarkan?
- Men uxlayman, - dedi Bill. U yuziga gazetani yopib oldi. - Sen rostanam katolikmisan? - so'radi u.
- Shunchaki, rasmiyat uchun.
- Bu nima deganing?
- Bilmadim.
- Ha, mayli, men uxlayman, - dedi u. - Iltimos, vaysayverma, menga xalaqit beryapsan.
Men ham uxlab qoldim. Uyg'onganimda Bill narsalarni ryukzakka joylayotgan ekan. Kech kirib qolibdi, daraxtlar soyasi cho'zilib to'gon ustiga yetib qolibdi. Yerning zaxi ta'sirida hech qaddimni rostlolmadim.
- Senga nima bo'ldi? Darrov uyg'ona qoldingmi? - so'radi Bill.
- Birato'la tunni shu yerda o'tkazib qo'yaqolmaysanmi? Kerishib olib ko'zimni uqaladim.
- Ajoyib tush ko'ribman, - dedi Bill. - Nimaligi yodimda uyqu, ammo ajoyib tush edi.
- Men hech qanaqa tush ko'rmaganga o'xshayman.
- Bekor qilasan, - dedi Bill. - Bizning barcha yirik bizneschilarimiz tush ko'ruvchi va xayolparast bo'lish-gan. Fordni eslab ko'r. Prezident Kulijni eslab ko'r. Rokfellerni eslab ko'r. Jo Devidsonni eslab ko'r.
Qarmoqlarimizni bo'laklarga ajratib hilofga joyladim. Kaltaklarni anjomlarimiz joylangan qopchiqqa solib qo'ydim. 
Bill ryukzakni hozirlab qo'ygan ekan, unga xonbaliq solingan qopchiqlardan birini joyladim, ikkinchisini men ko'tarib 
oldim.
- Xo'sh, hamma narsani olganga o'xshaymiz, - dedi Bill.
- Chuvalchanglar-chi?
- Chuvalchanglaring jonimga tegdi. Mana bu yerga solaqol.
U ryukzakni allaqachon orqalab olgandi,chuvalchangli bankani cho'ntaklaridan biriga joyladim.
- Endi bo'ldimi?
Qayrag'och ostidagi maysa orasida biror nima qolmadimikan, deb tevarak-atrofni qarab chiqdim.
- Bo'ldi.
Biz o'rmonga yetaklovchi yo'ldan yurdik. Burgetgacha uzoq edi, yaylovdan yurib yo'lga chiqib olgunimizcha va chiroqlari porlab turgan ikki qator uylar orasidan mehmonxonaga yetib borgunimizcha qorong'i tushdi.
Burgetda biz besh kun yashab, maza qilib baliq ovladik. Kechalari sovuq, kunduz kunlari esa issiq edi, ammo kunning hatto eng jazirama paytida ham nuqul shabada esib turardi. Ana shunday jaziramada muzdek suvda cho'milish, keyin qirg'oqqa chiqib oftobda o'tirish rohat edi. Biz suzish mumkin bo'lgan chuqur soyni topib oldik. Kechqurunlari Sen-Jan-Pordan yayov kelib meh-monxonamizda istiqomat qilayotgan baliq oviga ishqivoz, Xarris familiyali ingliz bilan uchalamiz brij o'ynardik. U yoqimtoy kishi ekan, ikki marta biz bilak Iratiga borib keldi. Na Robert Qondan, na Bret bilan Maykldan darak bor edi.

 O'n uchinchi bob

 O'sha kuni ertalab nonushta qilgani pastga tushsam, ingliz Xarris oshxonada o'tirgan ekan. U ko'zoynagini taqib olib gazta o'qiyotgandi. Mnga qarab jilmayib qo'ydi.
 - Ertangiz xayrli bo'lsin, - ddi u. - Sizga xat bor. Pochtaxonaga kiruvdim, siznikini ham brib yuborishdi.
Chashkaga suyab  qo'yilgan xat tarlkalar yonida mni kutardi. Xarris yana gaztasini o'qishga brilib ktdi. Xatni ochdim. Uni Pamplondan yo'llashibdi. Konvrtning ustiga San-Sbastyan, yakshanba db yozib qo'yilgandi.
Qadrli Jyk!
Biz bu rga juma kuni tib kldik. Brt yo'lda lohas bo'lib qoldi, shu sababli uni qadrdon do'stlarimnikiga uch kunga dam olgani olib, kldim. Pamplonga, Montoyining mhmonxonasiga jo'nab ktyapmiz, sshanba kuni yetib boramiz, vaqtini bilmayman. Iltimos, chorshanba kuni sizni qayrdan topishim mumkinligini yozib, avtobus orqali brib yuboring. Sizga samimiy salomlar yo'llayman, kchikkanimiz uchun uzr, ammo Brt rostanam kasal, sshanbagacha tuzalib qoladi, hozir ham o'zini yngil szyapti. Uni yaxshi bilganimdan ko'z-quloq bo'lib turibmanu, lkin, bari bir oson bo'lmayapti. Ulfatlaringizga salom aytib qo'ying.
   Maykl.
- Bugun qanaqa kun?- so'radim Xarrisdan.
 - Chorshanba bo'lsa krak. Ha, to'g'ri, chorshanba. Bu yrda, tog'da kunlarning sanovini ham unutib qo'yishing ajab emas ekan.
 - Ha. Bu rga klganimizga ham bir hafta bo'b qopti.
 - Jo'nashga taraddudlanmassiz, dgan umiddaman.
 - Xuddi shunday: taradduddaman-da. Bugunning o'zidayoq kunduzgi avtobusda jo'nab ktmasam, db qo'rqyapman.
 - Attang! Sizlar bilan yana bir marta Iratiga borishni mo'ljallab qo'yuvdim.
 - Pamplonga ytib borishimiz krak. Do'stlarimiz bilan o'sha yrda uchrashishga va'dalashib qo'yganmiz.
 - Sizlardan ajralish mnga og'ir. Biz bu rda judayam yaxshi vaqtichog'lik qildik.
 - Biz bilan Pamplonga boraqoling. Brij o'ynardik, kyin u yrda ajoyib sayil bo'ladi.
 - Jon db borgan bo'lardim. Taklifingiz uchun rahmat. Lkin, bari bir shu yrda qolganim ma'?qulroq. Baliq oviga mo'ljallagan vaqtim juda oz qoldi.
 - Iratida xonbaliqning eng yirigini tutmoqchi bo'lyapsiz-a?
 - Juda-juda istardim. O'sha yrda kattakoni ham uchrab turadi.
 - O'zimam maza qilib yana bir marta baliq tutgim klyapti.
 - Yana bir kunga qolaqoling. Do'stligimiz hurmati. - Ilojim yo'q. Rostanam shaharga jo'nab ktishimiz krak, - ddim mn.
 - Afsus.
Nonushtadan kyin Bill bilan mhmonxona ro'parasidagi xarakda o'zimizni oftobga toblab o'tirarkanmiz, yuzaga klgan vaziyatni muhokama qildik. Shahar markazidan mhmonxonaga olib kluvchi yo'lda bir qiz ko'rindi. U yonimizga klib ylkasida osig'liq sumkadan tlgramma oldi.
 - Sizlargami?
Tlgrammaga ko'z yugurtdim. Adrsi: Burgt, Barnsga.
 - Ha. Bu bizga.
Daftariga imzo chkib, unga bir nchta chaqa brdim. Tlgramma ispancha yozilgandi: Vngo juevez Cohu Tlgrammani Billga ko'rsatdim.
 - Cohu nima dgani? - so'radi Bill.
 - Bu qanaqadir ahmoqona tlgramma! - ddim mn. - U shunga to'lagan puliga o'nta so'z yozishi ham mumkin edi. Payshanbada ytib boraman. Unchalik ma'nili emas. To'g'rimi?
 - Tlgrammada Konga kragi yozilgan xolos.
 - Biz baribir Pamplonga ktavramiz. Bayramgacha Brt bilan Mayklni bu yrga boshlab klib, yana olib ktishdan biron naf chiqmaydi. Unga javob yo'llaymizmi?
 - Nga yo'llamas ekanmiz, - ddi Bill. - Odobga rioya qilishimiz krak.
Pochtaxonaga borib, tlgraf blankasini so'rab oldik.
 - Nima db yozamiz? - so'radi Bill.
 -Kchqurun ytib boramiz, db yozamiz. Tamom-vassalom.
Tlgrammaning haqini to'lab mhmonxonaga qaytdik. Xarris bizni kutib turgan ekan, uchalamiz Ronsvalga bordik. Monastirni tomosha qildik.
 - Juda g'aroyib ekan, - ddi Xarris monastrdan chiqqannmizdan so'ng. - Lkin bilasizlarmi, mn bunaqa narsalarga unchalik qiziqmayman.
 - Mniyam hushim yo'q, - ddi Bill.
 - Lkik juda g'aroyib ekan, - dedi Xarris. - Buni ko'rganimdan xursandman. Hcham vaqt topolmayotgandim.
 - Bari bir buni baliq ovi bilan taqqoslab bo'lmaydi-a? - so'radi Bill.
Xarris unga yoqib qolgandi.
 - E-e, nimasini aytasiz!
Biz monastirning qadimgi butxonasi ro'parasida turgandik.
 - Mnga aytinglar-chi, yo'lning narigi tomonidagi mayxona emasmi? - so'radi Xarris. -  ko'zlarim mni aldayaptimi?
 - Mayxonaga boshlamoqchi, - ddi Bill.
 - Mnimcha ham mayxonaga o'xshayapti, - ddim mn.
 - Klinglar, undan foydalanib qolamiz, - ddi Xarris. U foydalanib qolamiz jumlasini Billdan o'rganib olgandi.
Uch shisha vino buyurdik. Xarris bizga to'latmadi. U ispancha yaxshi gaplashardi, xo'jayin na mndan va na Billdan pul olmadi.
 - Do'stlarim, sizlar bilan birga bo'lish qanchalik rohatligini bilmaysizlar-da.
 - Vaqtimizni juda soz o'tkazdik, Xarris. Xarrisning biroz kayfi oshib qoldi.
 - Rostini aytsam, sizlar bilan birga bo'lish qanchalik rohat ekanini bilmaysizlar-da. Urush bo'lib o'tgandan bri uncha ko'p yaxshilik ko'rmagandim.
 - Biz vaqti klib yana birgalikda baliq ovlaymiz. Mana, ko'rarsiz, Xarris.
 - Albatta, ovlaymiz. Biz vaqtimizni ajoyib o'tkazdik.
 - Yana bir shisha ichsak-chi?
 - G'aroyib fikr, - ddi Xarris.
 - Buning haqini mn to'layman, - ddi Bill. - Aks holda biz ichmaymiz.
 - Mnga to'lashga ijozat bringlar, bu mnga huzur bag'ishlaydi.
 - Bunisi mnga huzur bag'ishlaydi, - ddi Bill. Xo'jayin to'rtinchi shishani olib kldi. Stakanlarisizni Xarris db ataymiz, chunki sizni yaxshi ko'tardi.
 - Bilasizlarmi, bundan yaxshigina foydalanib qolish mumkin.
Bill uning yelkasiga qoqib qo'ydi.
 - Ajoyib yigitsiz-da, Xarris.
 - Bilasizlarmi, aslini olganda, familiyam Xarris emas, balki Uilson-Xarris. Bu dfis bilan yoziladigan bitta familiya, tushundinglarmi?
 - Siz ajoyibsiz, Uilson-Xarris, - ddi Bill. - Biz sizni Xarris db ataymiz, chunki sizni yaxshi ko'ramiz.
 - Bilasizmi, Barns, sizlar bilan birga bo'lish qanchalik rohat ekanini, sizlar hatto tushunmaysizlar ham.
 - Yana bir stakan vinodan foydalanib qoling, - dedim unga.
 - Rost aytyapman, Barns, siz buni tushunolmaysiz. Tamom-vassalom.
 - Ichaqoling, Xarris.
Ronsvaldan qaytishda Xarrisni ikkalamiz qo'ltiqlab oldik. Mhmonxonada nonushta qilib olganimizdan kyin Xarris bizni avtobusgacha kuzatib qo'ydi. U bizga Londondagi uyining, idora va klubning adrsi yozilgan yo'qlash kartochkasini brdi, avtobusga chiqib joylashib olganimizdan kyin ikkalamizga bittadan konvrt uzatdi. Konvrtni ochgandim, ichida o'ntacha sun'iy pashsha bor ekan. Ularni Xarrisning o'zi tayyorlagan. U hamma-vaqt pashshani o'zi tayyorlardi.
 - Mnga qarang, Xarris...
 - yo'q, yo'q! - dedi u. Xarris avtobusdan tushib olgandi. - Bular juda a'lo navli pashsha emas. Shunchaki, uni qarmoqqa ilayotganingizda, balki, rohat-farog'atda o'tkazgan kunlarimizni eslab qolarsiz, db o'ylovdim.
Avtobus o'rnidan qo'zg'oldi. Xarris pochtaxona eshigining yonida turardi. U qo'lini silkib xayrlashdi. Biz yo'lga chiqib olgach, u orqasiga o'girilib mhmonxona tomon yurdi.
 - Xarris ajoyib yigit, to'g'rimi? - so'radi Bill.
 - Mnimcha, u rostanam vaqtini rohatda o'tkazganga o'xshaydi.
 - Umi? Albatta-da!
 - Afsus, biz bilan Pamplonga ktmadi-da.
 - U yana baliq ovlamoqchi.
 - Ha. Inglizlarimiz qanday qilib o'zaro chiqishib ktishi hali noma'lum.
 - Mana bu gaping to'g'ri.
Biz kchga yaqin Pamplonga ytib borib, avtobus Montoyaning mhmonxonasi oldida to'xtadi. Sayl paytida maydonni yoritish uchun elktr simi tortishayotgan ekan. Avtobus to'xtagach, bir ncha bola yugurgilab kldi, bojxona amaldori esa avtobusdan tushganlarning hammasiga tugunlarini shu yrning o'zida, yo'lkada ychishni buyurdi. Biz mhmonxonaga kirdigu zinapoyada Montoyani uchratib qoldik. U o'ziga odat bo'lib qolgan xijolatomuz mayish bilan qo'l brib salomlashdi.
 - Do'stlaringiz ham shu yrda, - ddi u.
 - Mistr Kemblmi?
 - Ha. Mistr Kon, mistr Kembl hamda ldi Eshli shu yrda.
U huddi nimadir dmoqchi bo'lgandk jilmayib qo'ydi.
 - Qachon klishuvdi?
 - Kcha. Sizlarga avvalgi xonangizni qoldirganman.
 - Rahmat. Mistr Kemblga drazasi maydonga qaragan xonani brdingizmi?
 - Ha. Siz bilan birga tanlagan o'sha xonani.
 - Hozir ular qayrda?
 - Mnimcha, plota o'yinini tomosha qilgani ktishuvdi shkilli.
 - Buqalarni olib klishdimi? Montoya jilmayib qo'ydi.
 - Bugun kchqurun kltirishadi, - ddi u. -Bugun soat yttida vilyar buqalarini, ertaga myur buqalarini olib klishadi. Hammangiz ko'rgani borasizlarmi?
 - Albatta-da! Ular buqalarni qanday tushirishlarini hcham ko'rishmagan.
Montoya qo'lini ylkamga qo'ydi.
 - Dmak, o'sha yrda ko'rishamiz.
U yana jilmayib qo'ydi. Montoya xuddi buqalar janggi u bilan mning shaxsiy sirimdk, faqat ikkalamiz biladigan biroz uyatli, ammo juda maxfiy sirdk hammavaqt shunaqangi jilmayib qo'yardi. Uningcha, buni tushunish nasib etmagan odamlarga sirni oshkor etishning hojati yo'q edi.
 - Do'stingiz ham aficonadomi? - Montoya Billga qarab jilmayib qo'ydi.
 - Ha. U avliyo Frmina bayramini tomosha qilish uchun ataylab Nyu-Yorkdan klgan.
 - Nahotki? -Montoya xayron bo'ldi. - Lkin u siz kabi aYasYupabo bo'lmasa krak?
U yana xijolatlik bilan qo'lini ylkamga qo'ydi.
 - Xuddi mn kabi, - dedim unga. -U ham haqiqiy aficionado
 - Lkin, bari bir, siz kabi emas.
Aficionado srzavq dmakdir. Aficionado - bu, buqalar jangining srzavq ishqibozi. Durustroq matadorlarning hammasi Montoyaning mhmonxonasiga tushishardi; ya'ni aficionadolar unikida qo'noq bo'lishardi. Faqat pul topish maqsadida ishlovchi matadorlar bu yrda gohida tunab qolishardi-yu, lkin hcham ikkinchi marta klishmas-di. Mohir matadorlar har yili klishardi. Montoyaning xonasida ularning o'zlari imzo chkkan suratlari osig'liq turibdi. Bu suratlar yo Xuanito Montoyaga yoki uning singlisiga sovg'a qilingan.
Montoya tan olgan matadorlarning suratlari ramkaga solinib, dvorga osib qo'yilgan. Aficionado dyishga arzimaydigan matadorlarning suratlarini esa Montoya stolning g'aladonida saqlardi. Ko'pchiligida maqtovli yozuvlar bor. Lkin buning unga ahamiyati yo'q edi. Bir kuni klib Montoya hammasini yashikdan olib savatga tashlaydi. Ularni o'zida saqlashni istamasdi.
U bilan ko'pincha buqalar to'g'risida, matadorlar haqida gaplashib o'tirardik. Mn bir ncha yildan bri Montoyaning mhmonxonasidan joy olardim. Suhbatimiz hch mahal ko'pga cho'zilmagan. Shunchaki fikr almashish bizga huzur bag'ishlardi. Uzoqdan klgan kishilar Pam-plonni tark etishdan avval ko'pincha buqalar to'g'risida gaplashib olmoqchi bo'lib, bir ncha minutga Montonaning huzuriga kirib chiqishardi. Ularning hammasi buqalar jangining srzavq ishqibozlari edi. Bundaylarga mhmonxona odamlar bilan to'lib-toshgan bo'lsa-da, hammavaqt xona topilardi. Gohida Montoya mni ular bilan tanishtirib qo'yardi. Avvaliga ular o'zlarini takabburona tutib mnga, amrikalikka nisbatan qiladigan isthzoli shubha bilan munosabatda bo'lishardi. Nimagadir chinakam srzavqlik amrikalikka xos emas, db hisoblanardi. U mug'ambirlik qilishi yoki hayajonini srzavqlikka yo'yishi mumkinu, ammo chinakam aficionado bo'lolmasmish. Ular mning srzavq ekanimga ishonch hosil qilishgach, - buning uchun na shartli so'z, na allaqanday majburiy savollar tashlash shart emasdi, balki bu ehtiyoti bilan ochig'ini aytmay o'rtaga tashlanadigan savollardan iborat o'ziga xos mohirona og'zaki tkshiruv bo'lardi - xijolat chkib qo'llarini ylkamga qo'yishar yoki Buen hombre  db qo'yishardi. Ammo ko'pincha mni paypaslab ham ko'rishga harakat qilishardi. Go'yo mning aficion ekanimga ishonch hosil qilmoqchi bo'lishgandk qo'l tgizib qo'yishardi.
Montoya buqalar janggini zavq bilan svuvchi matadordan hch narsasini ayamasdi, u asabiy tutqanoqlarni, qo'rqoqlikni, bma'ni va bayon qilib bo'lmaydigan hatti-harakat qilganlarning har qanday gunohlarini kchirib yuborardi. Buqalar janggiga bo'lgan ishtiyoqi uchun hammasini kchib yuborardi. U mni db barcha do'stlarim gunohini darrov kchirdi. U buni ta'kidlab o'tirmadi, shunchaki xuddi buqalar jang qiladigan maydonda otlar ishtiroki haqida gapirish noqulay bo'lgandk, do'stlarim haqida og'iz ochish ikkalamizga ham allaqanday noqulay edi.
Mhmonxonaga kirib klganimizdayoq Bill to'g'ri yuqoriga chiqib ktgandi, endi bo'lsa o'z xonasida yuvinib olib kiyimlarini almashtirayotgan ekan.
 - Xo'sh, xo'p ispanchasiga hangamalashib oldingizmi? - so'radi u.
 - Montoya mnga buqalarni bugun kchqurun olib klishlarini aytdi.
 - Ulfatlarimizni topib o'shoqqa boraqolaylik.
 - Mayli. Ular kafda bo'lishsa krak.
 - Bilt oldingmi?
 - Oldim. hamma tomoshaga oldim.
 - Qiziq bo'larmikan? - u oyna ro'parasida yuzini ishqab, jag'i ostida qirtishlanmagan joy qolgan-qolmaganini tkshirardi.
 - Ha-da, - ddim mn. - Qafasdan buqalarni bittadan korralga chiqarishadi, u yrda kutib turgan ho'kizlar esa shoxlamoqqa yo'l qo'yishmaydi, buqalar esa ho'kizlarga tashlanishadi, shunda ho'kizlar ularni tinchitmoqchi bo'lib xuddi qariqiz singari gir aylanib qochishadi.
 - Nima, xo'kizlarni suzishadimi?
 - Suzishadi. Buqa ba'zida ho'kizga tashlanib o'ldirib ham qo'yadi.
 - Ho'kizlar hch nima qilisholmaydimi?
 - yo'q, ular buqalar bilan inoqlashib olishga urinishadi.
 - Umuman olganda, ho'kizlarning nima xizmati bor?
 - Buqalarni tinchitish, shoxlarini toshdvorga urib sindirmasligi yoki bir-birini suzmasligi uchun xizmat qiladi.
 - Ho'kiz bo'lish rohat ekan-da.
Bir pastga tushib, mhmonxonadan chiqdik-da, maydondan ksib o'tib Irunyaning kafsi tomon yurdik. Maydonda bilt sotiladigan ikkita budka qaqqayib turibdi. Sos. Sos. Sombra , Sombra db yozib qo'yilgan darchalari brk. Bu darchalar bayram arafasida ochiladi.
Irunya kafsining oppoq to'qima stol va tayanma stullari faqat arklar tagini emas, balki butun yo'lkani ham egallab olgandi. Atrofga alanglab Brt bilan Mayklni izladim. Ular shu rda ekan. Brt, Maykl va Robrt Kon. Brt baskalarning brtasini kiyib olgan edi. Maykl ham. Boshyalang Robrt Kon ko'zoynak taqib olgan. Brt bizni ko'rib, qo'lini silkitib qo'ydi. Ularning yoniga borgunimizcha Brt ko'zlarini qisib qarab turdi.
 - Hello, do'stlar! - dedi u.
Brt nihoyatda svinib ktdi. Mayklning qo'l brib so'rashishida do'stona munosabat szilib turardi, Robrt Kon esa hozirgina ytib klganimiz uchun ham qo'l brib so'rasha qoldi.
 - Qayoqlarda qolib ktdilaring? - so'radim mn.
 - Ularni bu yrga mn boshlab kldim, - ddi Kon.
 - Bma'ni gap, - ddi Brt. - Agar siz bo'lmaganingizda allaqachon ytib klgan bo'lardik.
 - Hch qachon klmagan bo'lardingiz.
 - Bma'ni gap! Ikkalangiz ham qorayibsiz. Qaranglar, Bill rosayam qorayib ktibdi.
 - Baliq ovi yaxshi bo'ldimi? - so'radi Maykl. - Judayam borgimiz kluvdi.
 - Yaxshi bo'ldi. Klmaganingizga rosa achindik.
 - Mn tib bormoqchiydim, - ddi Kon, - ammo ularni boshlab klishga ahd qilib qo'ygandim.
 - Bizni boshlab klganmish! Bma'ni gap. ,
 - Rostanam baliq ovi yaxshi bo'ldimi? - so'radi Maykl. - Anchagina tutdinglarmi?
 - Kishi boshiga o'ntadan tutgan kunlarimiz ham bo'ldi. Inglizlardan biri bizga hamroh bo'ldi.
 - Xarris familiyali ingliz, - ddi Bill. - Uni tanimaysizmi, Maykl? Uyam urushda bo'lgan ekan.
 - Rosa baxti chopgan ekan-da! - dedi Maykl. - Ajoyib kunlar bo'libdi-da. O, o'sha nurafshon kunlarni kim mnga qaytarib bradi?
 - Qiliq qilma.
 - Siz urushda bo'lganmisiz, Maykl? - so'radi Robrt Kon.
 - Bo'lmasa-chi.
 - U mardonavor jang qilgan, - ddi Brt. - Oting sni qanday qilib Pikadilliga olib qochgani haqida ularga aytib braqol.
 - Istamayman. To'rt marta gapirib brganman.
 - Mnga biror marta ham aytib brmovdingiz, - ddi Robrt Kon.
 - Aytishni istamayman. Bu shanimga dog' tushiradi.
 - Mdallaring haqida aytib braqol.
 - Istamayman. Bu voqa sha'nimga qora dog' bo'lib turadi.
 - Qanaqa voqa ekan-a?
 - Brt aytib braqolsin. Sha'nimga dog' tushiradigan barcha voqalarni Brt aytavradi.
 - Qani, Brt aytaqoling.
 - Aytavraymi?
 - O'zim aytib braman.
 - Qanaqangi mdallar olgansiz, Maykl?
 - Mn hch qanaqangi mdal olmaganman.
 - Hch qanaqangisidan-a?
 - Bilmadim. Balki tgishli barcha mdallar bila taqdirlangan bo'lishim mumkin edi. Ammo ularni mng, topshirishlarini hcham iltimos qilmaganman. Kyinchalik dabdabali ziyofat tashkil etilib, shaxzoda Uelskiyning tashrif buyurishini kutishdi, taklif biltida esa harbiy nishonlarni taqib klish tayinlangandi. Xo'sh mnda bunaqa narsalarning yo'qligi o'z-o'zidan ma'lul edi, shuning uchun ham tanish mashinachinikiga borib, biltni ko'rsatgandim, uning mnga bo'lgan hurmat-e'tibor tag'inam oshib ktdi, shundan foydalanib: Mnga m dal topib bring, ddim unga. Qanaqasidan bo'lsin janob? - so'radi u. Qanaqasi bo'lsa ham mnga bari bir. Bir nchta bo'lsa bas, - ddim mn. Qanaqangi mdallar bilan taqdirlangansiz, janob? - so'radi u. Qayoqdan bilay? Nahotki, mni armiya byulltnlarini o'qib chiqishga vaqtini sarflaydi, db o'ylasangiz? Qanaqasidan bo'lsa ham bravring, faqat ko'proq bo'lsin. O'zingiz tanlab bring, - ddim mn. U mnga, bilasiz-mi, mana bunaqa kichkina mdallardan bir qutichasini brdi. Qutichani cho'ntakka uribman-u, kyin ularni butunlay unutib yuboribman. Xo'sh, shunday qilib, ziyofatga bordim, o'sha oqshom Vudro Vilsonning o'g'lini o'ldirib ktishibdi, shahzoda ham, qirol ham ziyofatga klishmadi, nishonlarning ham hojati bo'lmay qolib, to'planganlar ularni pishillab ychaboshlashdi, mniki esa cho'ntagimda edi.
U kulib yuborishimizni kutib, biroz sukut saqlab turdi.
 - Faqat shumi?
 - Ha. Durustroq aytib brolmaganga o'xshayman-a.
 - Bundan battari bo'lmaydi, - ddi Brt. - Lkin buning ahamiyati yo'q.
Hammamiz kulib yubordik.
 - Ha-ya, yodimga tushdi, - ddi Maykl. - Ziyofat shunaqayam zrikarli bo'ldi-ki, chidash brolmay, chiqib ktdim. Kyinchalik, kchqurun cho'ntagimni qarasam quticha turibdi. Bunisi nima ekan? - db o'yladim. Mdallarmi? Bma'ni harbiy mdallar. Mn ularni qirqib olib - bilasizlarmi, mdallarni mana bunaqa qator qilib taqib qo'yisharkan - tarqatib chiqdim. Har bir qizchaga bittadan mdal ulashdim. Mndan yodgorlik bo'lsin deb. Qizchalar hayratda qolishdi. Mana buni jangchi dsa bo'ladi! Mayxonada mdal ulashyapti-ya. Bundaylarga hch nima cho't emas.
 - Oxirigacha aytib br, - ddi Brt.
 - Nima, sizning-cha, bu kulgili emasmi? - so'radi Maykl.
Hammamiz kulib yubordik.
 - Judayam kulgili bo'luvdi. Xudo haqi. Xo'sh, shunday qilib, mashinachi mdallarni qaytarib brishni iltimos qilib, mnga xat yozadi. Mdallarni olib ktish uchun odam yuboradi. Yarim yilcha xat yozadi. Ma'lum bo'lishicha allakim mdallarni tozalatib olish maqsadida unga kltirib brgan ekan. Allaqanday harbiy kishi. Mdallarini nihoyatda qadrlar ekan, yo'qolganini eshitib aqldan ozishiga sal qolibdi, - Maykl jimib qoldi. - Bu voqa mashinachi uchun qayg'uli tugadi, - ddi birozdan kyin.
 - Yo'g'- Siz uni shunchaki baxtiyor qilgansiz, db o'ylabman, - ddi Bill.
 - Ajoyib mashinachi edi. Hozir mnga qarab turib bunga ishonish qiyin, - ddi Maykl. - Mni bzor qilmasin, db yiliga yuz funtdan to'lab turdim. U bo'lsa hcham hisob varaqasini jo'natmasdi. Mning kasod bo'lishim uni es-hushidan ayirib qo'ydi. Kasodga uchrashim mdal voqasidan kyinoq yuz brgandi. Shu sababli ham xatlari rosayam do'q-po'pisaga to'labordi.
 - Qanaqa qilib kasodga uchrab qoldingiz? - so'radi Bill.
 - Ikki xil usulda, - ddi Maykl. - Avvaliga asta-skin, kyin esa birdaniga kasodga uchradim. 
 - Sababi nimada?
 - Sababchisi do'stlarim, - ddi Maykl. - Mning bir qancha do'stlarim bor edi. Vafosiz do'stlar. Bundan tashqari, mnga qarz brib turuvchilar ham bor edi. O'ylashimcha, qarz bruvchilari ko'p bo'lgan mnchalik odam Angliyada boshqa topilmasa krak.
 - Bularga sud haqida gapirib br, - ddi Brt.
 - Bunisi esimda yo'q, - ddi Maykl. - Salgina kayfim bor edi.
 - Salgina emish - qayqirib yubordi Brt. - Sn baayni bo'g'oz g'unajinday mast eding!
 - G'aroyib voqa! - ddi Maykl. - Yaqinda o'zimning sobiq shrigimni uchratib qoldim. U mnga stakan olib klishni buyursa bo'ladimi?!
- Bularga o'zingni bilimdon advokating haqida gapirib br, - ddi Brt.
 - Istamayman, - ddi Maykl. - Bilimdon advokat ham mast edi. Umuman bu qayg'uli mavzu. Buqalar tushirilishini tomosha qilgani boramizmi-yo'qmi?
 - Ktdik.
Ofitsiantni chaqirib hisob-kitob qildik-da, shaharning narigi chkkasiga yo'l oldik. Mn endi Brt bilan birga yurmoqchi bo'luvdim, Robrt Kon bizga ytib klib, Brtning narigi yoniga o'tib oldi. Shu yo'sinda balkonida bayroqlar xilpirab turgan munitsipalitt yonidan, kyin, bozor yoqalab, Argo daryosiga tashlangan ko'prikka ytaklovchi tik ko'cha bo'ylab yurdik. Biz bilan birga buqalarni ko'rgani juda ko'p odam bormoqda, tpalikdan tushib klayotgan izvoshlar piyodalar uzra qamchin o'ynatib ylardi. Ko'prikdan o'tib korral yo'liga burildik. Biz drazasiga Yaxshi vino, bir litri 30 sntimo db yozib qo'yilgan e'lon osig'lik vino do'koni yonidan o'tdik.
 - Agar pulsiz qolsak, mana shu rga klamiz, - ddi Brt.
Do'kon yonidan o'tayotganimizda eshik yonidagi ayol bizga qarab turuvdi. U boshini o'girib, bir nima db qichqirgandi, uch qiz draza yoniga klib bizga tikilib qolishdi. Ular Brtni tomosha qilishardi.
Korralning darvozasi yonida turgan ikki nazoratchi nchkariga kirayotganlarning biltini olishyapti. Biz ham darvozadan o'tdik. To'siq ortida daraxtlar qad rostlagan, pastakkina g'ishtin bino ham bor. Hovlining ichkarisida korralning tshik-tshik toshdvori ko'rinib turibdi. Bu tshiklar xuddi shinak kabi ikkala qo'tonning old tomonlarida qoldirilgan. Odamlar dvorga tirkalgan narvondan yuqoriga ko'tarilib, qo'tonlar oralig'iga qo'yilgan kng g'ovlar ustida turib olishardi. Biz daraxtlar ostidagi maysalarni bosib narvon tomon borayotganimizda kulrangga bo'yalgan katta-katta qafaslar yonidan o'tdik. Har bir qafasda bittadan buqa bor ekan. Ularni Kastilyaning ganadriysidan pozdda olib klib, vokzalda yuk platformasidan tushirishib, qafas-dan korralga qo'yib yuborish uchun shu yrga kltirishgan. Qafaslarning har birida ganadriy egasining ismi-sharifi yozilib, tamg'asi blgilab qo'yilgan.
Biz narvondan chiqib, korral yaqqol ko'rinib turgan dvor ustiga o'rnashdik. Toshdvorlar oqqa bo'yalgan, yrga somol to'shalgan, dvor yoqalab cho'zinchoq, yog'och oxur bilan suvli jomoshov qo'yilgan.
 - Narigi yoqqa qaranglar, - db ishora qildim mn, Daryoning ortida, yassitog' ustida shahar qad rostlagan. Qadimgi ko'tarma va qala dvorlari odamlarga to'lib ktgan edi. Uch qator isthkom ustidagi odamlar xuddi qora siyoh bilan uch marta chizib qo'yilgandk qorayib ko'rinyapti. Yuqoriroqda, unlarning drazalarida, hamma yerda odamlar kallasi ko'zga tashlanadi. Daraxtlarga, yassi tog' chkkalariga bolalar chiqib olishgan.
 - Xuddi bir nima kutishayotganga o'xshaydi, - ddi Brt.
 - Ular ham buqalarni tomosha qilishmoqchi-da. Maykl bilan Bill qo'tonning qarama-qarshi dvorida turishgandi. Ular bizga qo'l silkib qo'yishdi. Kchikib qolib ortimizda turgan tomoshabinlar boshqalari orqadan siqib klishganda bizni ezib qo'yishardi.
 - Nga boshlashmayapti? - so'radi Robrt Kon. Qafaslardan biriga xachirni boylashgandi, u qafasni korralning darvozasi tomon sudray boshladi. Cho'kich ko'tarib olgan xizmatchilar qafasning eshigini darvozaga to'g'rilab qo'yish maqsadida uni tagidan ko'tarib yordam brishardi. Bu paytda esa korralning darvozasini va qafasning eshigini ochishga hozirlanib boshqa xizmatchilar dvorda turishardi. Korralning ichki darvozasi ochildi-yu, kallasini silkitib, ozg'in biqinidagi tizginini osiltirib, ikkita ho'kiz kirib kldi. Ho'kizlar buqa kirib kladigan tomonga qarab dvor yonida yonma-yon turib olishdi.
 - Bchoralarning qiyofasi naqadar achinarli, - db qo'ydi Brt.
Dvor ustidagi xizmatchilar engashib korralning darvozasini ochishdi. Kyin qafasning eshigini ochishdi.
Dvordan engashib qafasning ichiga qaramoqchi bo'l-dim. Ichkarisi qop-qorong'i edi. Kimdir tmir tayoq bilan qafasni taqillatib qo'ydi. Ichkarida xuddi nimadir portlab ktgandk bo'ldi. Buqa muguzini dam-badam qafasning taxtasiga no'qib to'polon qilardi. Kyin uning qora tumshug'i bilan muguzning soyasiga ko'zim tushib qoldi. Buqa tuyoqlari bilan taxtani do'pirlatib o'zini korral tomon urgandi, oldingi oyoqlari somonda toyib ktdi-yu, a'zoi badani titrab, bo'yin tomirigacha cho'zilgan urkachini xurpaytirib to'xtab qoldi-da, boshini ko'tarib toshdvor ustidagi olomonga qarab qo'ydi. Ikkala ho'kiz ham buqadan ko'z uzmay boshlarini quyi egib dvor tomon tislanishdi.
Buqa ho'kizlarni ko'rib o'shoqqa otildi. Oxurning ortida turgan hurkitib bruvchilardan biri shlyapasini taxtaga urib qattiq baqirgan edi, buqa ho'kizlarni ham unutib ortiga o'girildi. Kyin oxur yoniga sakrab bordi-yu, o'ng muguzini hurkituvchiga sanchmoqchi bo'lib oxurni suzaktdi.
 - Voy xudoyim-, juda balokan-a, - ddi Brt. Buqa shundoqqina tagimizda turgandi.
 - Qaranglar, muguzini qoyilmaqom qilib ishlatarkan, - ddim mn. - Xuddi bokschilar kabi dam chapdan, dam o'ngdan zarba bryapti.
 - Nahotki?
 - Ana, ko'ring.
 - Ko'rib ulgurolmayapman.
 - Shoshmay turing. Hozir boshqasini chiqarishadi. Darvoza yonida ikkinchi qafas turgandi. Korralning narigi burchagida turgan hurkituvchi taxta to'siq ortiga brkinib olib buqani alahsita boshladi, buqa esa endigina u tomon qaragandi, darvoza ochilib ikkinchi buqa korralga bostirib kirdi.
Buqa to'g'ri ho'kizlar tomon otiluvdi, ikkala hurkituvchi ham taxta to'siq ortidan yugurib chiqdi-yu, uning yo'lini to'smoqchi bo'lib qattiq qichqira boshlashdi. Ular qo'llarini silkib A-a! A-a! Toro! db qichqirishsa ham buqa hurkituvchilarga o'girilib qaramadi: shunda ho'kizlar zarbaga biqinlarini tutib brishdi-yu, buqa shitob bilan borib muguzini bittasiga qattiq sanchdi.
 - Qaramang, - ddim Brtga.
Ammo u go'yo shrlab qo'yilgandk buqaga tikilib qolgandi..
 - Ko'nglingiz aynimasa bo'lgani, - ddim mn.
 - Ko'rishga ulgurdim, - ddi u. - Avval chap, kyin o'ng muguzi bilan zarba brganini ko'rdim.
 - Ofarin!
Ho'kiz yiqildi-yu, bo'ynini cho'zib, boshini yrga qo'ygancha yotgan joyidan turmadi. Buqa to'satdan uni xoli qo'yib, shu paytgacha korralning eng narigi burchagida boshini silkib buqani kuzatib turgan ikkinchi ho'kiz tomon otildi. Ho'kiz lapanglab qochgandi, buqa unga tib olib biqiniga sal turtib qo'ydi-yu, kyin ortiga o'girilib yolini xurpaytirgancha pishqirib dvor ustidagi odamlarga qarab qo'ydi. Ho'kiz uning yoniga klib hidlab ko'rmoqchi bo'lgandi, buqa uni shunchaki yngilgina suzib qo'ydi. Kyin buqa ho'kizni hidladi-da, ikkalasi birga yo'rtib borib, birinchi buqaning yoniga klishdi.
Navbatdagi buqa qafasdan chiqqanda uchalasi - ikkala buqa bilan ho'kiz - muguzlarini hozirgina chiqqan buqaga to'g'rilab boshlarini egib birga turishardi. Ho'kiz bir ncha minut davomida buqa bilan inoqlashib olib, uni ham podaga qo'shdi. Oxirgi ikkita buqani tu-shirishgandan so'ng poda bir joyga to'planib oldi.
Dastlabki buqa bir suzishda yrga ag'dargan ho'kiz o'rnidan qo'zg'olib, toshdvorga suyangan holda oyoqqa turdi. Buqalar yaqin klishmadi, u ham podaga qo'shilishga urinmadi.
Biz olamon bilan birga dvordan pastga tushdik-da, korralning dvoridagi tshiklardan buqalarga yana bir marta qarab qo'ydik. Endi hammasi boshini egib jimgina turishardi. Darvozadan chiqib foytun yolladigu, kafga jo'nadik. Maykl bilan Bill bizdan yarim soatdan kyin ytib klishdi. Ikkalasi yo'l-yo'lakay ichgani ncha marta mayxonaga kirib chiqishibdi.
Biz kafga kirib o'tirdik.
 - G'aroyib tomosha bo'ldi-da, - ddi Brt.
 - Kyingi buqalar ham avvalgilari kabi jangga moyil ekanmi? - so'radi Robrt Kon. - Mnimcha, ular birpasda tinchib qolishdi.
 - Bir-birini yaxshi bilishadi-da - dedim mn. - Ular yakka-yakka, ikkovlon, yo uchovlon turishganda dahshatli bo'lishadi.
 - Nga endi yakka holda? - so'radi Bill. - Mnimcha, ular hammavaqt qo'rqinchli bo'lishadi.
 - Buqada yolg'iz o'zi turgandagina o'ldirish ishtiyoqi paydo bo'ladi. Agar sn korralga kirib podadan bittasini ajratib olsang, o'shanda u xavfli bo'lishi mumkin edi.
 - Bu ish mnga nihoyatda og'irlik qiladi, - ddi Bill. - Iltimos, Maykl, mni hch qachon podadan ajratib qo'ymang.
 - Bilasizlarmi, judayam g'aroyib buqalar ekan, - ddi Maykl. - Muguzlarini qarang zo'rligini. Ko'rdilaringmi?
 - Bo'lmasa-chi, - ddi Brt. - Muguz qanaqa bo'lishini ilgari tasavvur ham qilmagandim.
 - Ho'kizni qoyil qilib suzganini-chi? - so'radi Maykl. - Ajoyib tomosha bo'ldi-da!
 - Ho'kiz bo'lish azob ekan, - db qo'ydi Robrt Kon.
 - Shunaqa db o'ylaysizmi? - so'radi Maykl. - Mnimcha, sizga ho'kiz bo'lish yoqadigandk tuyulgandi.
 - Bu bilan nima dmoqchisiz, Maykl?
 - Ho'kizlar judayam bparvo hayot kchirishadi. Ular doimo buqalarning yonida jimgina suykalashib yuravrishadi.
- Hammamiz noqulay ahvolda qoldik. Bill kulib qo'ydi. Robrt Kon xafa bo'ldi. Maykl vaysashda davom etdi:
 - Mnimcha, sizga yoqqan bo'lardi. Xotirjamlik bilan indamay yurgan bo'lardingiz. Mnga qarang, Robrt, biror nima dsangiz-chi, shunchaki indamay o'tiravrish yaramaydi.
 - Gapiryapman, Maykl. Nahotki, esingizdan chiqqan bo'lsa? Ho'kizlar haqida gapirdim-ku!
 - Xo'sh, yana biror nima dng. Kulgili biror nima dng. Ko'ryapsiz-ku, hammamizning vaqtimiz chog'.
 - Bas qil, Maykl. Sn mastsan, - ddi Brt.
 - Yo'q, mast emasman. Jiddiy gapiryapman. Robrt Konning xuddi o'sha ho'kizlar kabi yana qachongacha Brtga suykanishib yurishini bilishni istayman.
 - Jim bo'l, Maykl! Odob doirasidan chiqma!
 - Jin ursin o'sha boodoblikni! Umuman olganda, buqalardan boshqa odoblilar bormikin o'zi? Rostanam ajoyib buqalar-a? Sizga yoqdimi, Bill? Nga siz indamayapsiz, Robrt? Nga siz bu yrda xuddi janozaga klgan odamga o'xshab o'tiribsiz. Faraz qilaylik, Brt siz bilan ilakishib qoldi. Xo'sh, nima bo'pti? U sizdan ko'ra pokizaroq ko'pgina odamlar bilan ilakishib yurgan.
 - Jim bo'ling, - dedi Kon. U o'rnidan turib ktdi. - Jim bo'ling, Maykl.
 - Iltimos, xuddi mni urmoqchi bo'layotgandk bunaqa holatda turmang. Qo'rqitolmaysiz. Mnga ayting-chi, Robrt, nga endi allaqandan baxtiqaro ho'kiz kabi Brtning ortidan sang'ib yuribsiz? Siz bu rda ortiqcha ekaningizni nahotki szmayotgan bo'lsangiz? Mn ortiqcha bo'lsam, darrov szaman. Nga endi siz ortiqcha ekaningizni bilmaysiz? Sizni hch kim kutmagan San-Sbastyanga klib allaqanday baxtiqaro ho'kiz singari Brtning ortidan sang'ib yuribsiz. Sizningcha, shu ish yaxshimi?
 - Jim bo'ling. Siz mastsiz.
 - Balki mastdirman. Nga endi siz mast emassiz? Nga siz hch mahal mast bo'lguncha ichmaysiz? San-S-bastyanda siz unchalik vaqtichog'lik qilolmadingiz. Tanishlarimizdan hch biri sizni uyiga taklif ham qilmadi. Xo'sh, sizningcha, ular haq emasmi? Gapiring. Hatto o'zim ham ulardan iltimos qilib ko'rdim. Bari-bir, xohlashmadi. Shunday ekan, sizningcha, ular haq emasmi? Gapiring. Qani, javob bring. Ular haqmi, haq emasmi?
 - Mni o'z holimga qo'ying, Maykl.
 - Mnimcha, ular haq. Sizning-cha, ular haq emas-mi? Nga siz Brtnnng ortidan ilakishib yuribsiz? Bu qanaqa odat? Bir o'ylab ko'ring, shu qilig'ingiz mnga yoqarmikan?
 - Qiliq haqida gapirmasang ham bo'ladi, - ddi Brt. - O'zingni ham g'aroyib qiliqlaring bor.
 - Ktdik, Robrt, - ddi Bill.
 - Nima maqsadda uning ortidan ilakishib yuribsiz? Bill o'rnidan turib Konning ngidan tortdi.
 - Ktmanglar, - ddi Maykl. - Robrt Kon vino buyurmoqchi.
Bill Kon bilan chiqib ktdi. Konning rangi oqarib ktgandi. Maykl vaysashda davom etdi. Mn jimgina quloq solib o'tiravrdim. Brtning jahli chiqib ktganga o'xshardi.
 - Mnga qara, Maykl, - uning so'zini bo'ldi Brt. - Tntaklikni bas qil. Bu bilan u haq emas, dmoqchi emasman, - ddi mnga o'girilib Brt.
Mayklning gaplari muloyimlashib qoldi. Bir-birimiz bilan totuv suhbatlashishga o'tdik.
- Sizlar o'ylaganchalik mast emasman, - ddi Maykl.
 - Mast emasligingni biluvdim, - ddi Brt.
 - Hammamiz ham oz-ozdan ichgandik-da, - ddim mn.
 - Mn o'ylab yurgan gaplarimni aytdim, xolos.
 - Lkin juda vahimali iboralar bilan aytding-da, - Brt kulib yubordi.
 - Bari bir u ahmoq. Hch kimning unga ko'zi uchib turmasa ham San-Sbastyanga ytib boribdi-ya. Brtga suykalashib yurib, undan ko'zini uzmasa bo'ladimi. Bzor bo'lib ktdim.
 - Ha, u o'zini judayam yomon tutdi.
 - Mni to'g'ri tushuninglar, Ilgari ham Brtning xushtorlari bo'lgandi. U mnga hammasini aytib brgan. Mana shu Konning xatlarini Brt mnga brgandi, ammo o'qib o'tirmadim.
 - Juda olijanoblik qilding-da.
 - Yo'q, quloq soling, Jyk. Brtning ilgari xushtorlari bo'lgandi. Biroq, har holda yahudiylardan emas, kyin ular Brtga shilqimlik ham qilishmagan.
 - Ajoyib yigitlar edi, - ddi Brt. - Ammo bularning hammasi bhuda, gapirishga arzimaydi. Maykl bilan til topishib olganmiz.
 - U mnga Robrt Konning xatlarini brgandi. Bu xatlarni o'qib o'tirmadim.
 - Sn hch qanaqa xatni o'qimagan bo'larding, jonim. Mning xatlarimni ham o'qimasding.
 - Xatlarni o'qigim klmaydi, - ddi Maykl. - G'alati-ya, to'g'rimi? 
 - Sn umuman o'qimaysan.
 - Yo'q. Bu noto'g'ri. Juda ko'p o'qiyman. Uyda bo'lsam hammavaqt o'qiyman.
 - Yaqin orada asar yozaboshlaysan-da, - ddi Brt. - Bo'pti endi, Maykl, xafa bo'lma. Yarashish krak. U shu rda, nima ham qilardik. Bayram kayfiyatimizni buzmagin.
 - Bo'lmasa odob saqlab yursin.
 - U odob saqlab yuradi. Robrtga aytib qo'yaman.
 - Yaxshisi, unga siz aytaqoling, Jyk. Unga aytib qo'ying; odob saqlab yursin yoki bu yrdan tuyog'ini shig'illatib jo'nab ktsin.
 - Ma'qul, - ddim mn. - O'zim aytaman.
 - Mnga qara, Brt. Robrt sni nima db ataganini Jykka gapirib br.
 - Voy, yo'g'-. Aytolmayman.
 - Aytavr. Biz axir do'stmiz-ku .To'g'rimi, Jyk, do'stmiz-a?
 - Buni Jykka aytolmayman. Judayam ahmoqona gap.
 - Bo'lmasa, mn aytaman.
 - Krakmas, Maykl. Tntaklik qilma.
 - U Brtni Sirtsya db atabdi, - ddi Maykl. - Brt erkaklarni cho'chqalarga aylantiryapti, db ishontirmoqchi bo'libdi. Ajoyib fikr. Afsus, yozuvchi emasman-da.
 - Maykl qoyilmaqom yozgan bo'lardi, - ddi Brt. - Qanaqangi xatlar yozishini bilsangiz edi!
 - Bilaman, - ddim mn. - U San-Sbastyandan mnga xat yo'llagandi.
 - Bunisi holva! - ddi Brt. - U juda kulgili qilib yozishi mumkin.
 - Sizga xat yozishni Brt majbur qilgandi. O'zi yolg'ondakam kasal bo'lib yotuvdi.
 - Rostanam kasal edim.
 - Qani, ktdik, - ddim mn. - Ovqatlanib olaylik.
 - Konga qanaqa muomila qilsamiykin? - so'radi Maykl.
 - Hch nima bo'lmagandk gaplashavring.
 - Mnga qolsa unga tupurgan bo'lardim, - ddi Maykl. - Hcham xijolat chkmayman.
 - Agar u gap ochib qolsa, mast edim, db qo'yaqoling.
 - To'g'ri. Hammasidan ko'ra kulgisi shundaki, mn rostanam mast edim.
 - Ktdik, - ddi Brt. - Mana bu og'uning haqini to'ladinglarmi? Kchki ovqatgacha vannada cho'milib olmoqchiman.
Biz maydonni ksib o'tdik. Qorong'i tushib kaf chiroqlari maydonning butun tvarak-atrofini, pshtoqlar ostini yoritib turardi. Biz daraxtlar ostidagi shag'al yotqizilgan yo'lka bo'ylab mhmonxona tomon yurdik.
Brt bilan Maykl yuqori qavatga chiqib ktishdi, mn xo'jayin bilan suhbatlashgani qoldim.
 - Qalay, buqalar yoqdimi? - so'radi Montoya.
 - Yoqdi. Yaxshi buqalar ekan.
 - Ha, yomon emas. - Montoya boshini chayqab qo'ydi. - Ammo unchalik yaxshi ham emas.
 - Sizga nimasi yoqmadi?
 - O'zimam bilmayman. Shunchaki, unchalik yaxshi emasligini ko'nglim szib turibdi.
 - Tushunarli.
 - Lkin ular yomon emas.
 - Ha, yomon emas.
 - Do'stlaringizga buqalar yoqdimi?
 - Judayam.
 - Unday bo'lsa, durust, - ddi Montoya.
Mn yuqori qavatga chiqdim. Bill xonasining balkonida turib maydonni tomosha qilayotgan ekan. Yoniga bordim.
 - Kon qayrda?
 - Xonasida.
 - O'zini qalay szyapti?
 - Albatta, kayfiyati yomon. Maykl odobsizlik qildi. Mastligida g'irt ahmoq bo'larkan.
 - U mast emasdi.
 - Nga mast bo'lmas ekan? Kafga klguncha yo'l-yo'lakay qancha ichganimizni bilaman-ku!
 - Kyin u hushyor tortib qoldi.
 - Mayli, shunday bo'laqolsin. Ammo u odobsizlik qildi. O'zimam Konni unchalik xush ko'rmayman. San-Sbastyanga borishi, mnimcha, bma'nilik bo'ldi, lkin shunday bo'lsa ham odamga bunaqa nojo'ya gaplar aytishi yaramaydi.
 - Qalay, snga buqalar yoqdimi?
 - Judayam. Ularni qafasdan chiqarish zo'r tomosha bo'larkan-a?
 - Ertaga Myurning buqalarini olib klishadi.
 - Sayl qachon boshlanadi?
 - Indinga.
 - Maykldan ogoh bo'lib turish krak, ko'p ichib qo'ymasin. Aks holda haddan ziyod adabsizlik qilib qo'yadi.
 - Kchki ovqatgacha yuvinib olsak bo'lardi.
 - Mayli. O'ylashimcha, kchki ovqat nash'ali o'tadi.
 - Bo'lmasam-chi?
Darhaqiqat, kchki ovqat juda nash'ali o'tdi. Brt qop-qora yngsiz kchki ko'ylagini kiyibdi. U nihoyatda go'zal edi. Maykl xuddi hch nima bo'lmagandk o'tiravrdi. Mnga yuqoriga chiqib Robrt Konni olib tushishga to'g'ri kldi. U o'zini takalluf bilan, e'tiborsiz tutib, rangi hamon siniqqan tusda bo'lsa ham anchadan kyin kayfiyati chog'lanib ktdi. U Brtga tikilmay o'tirolmasdi. Aftidan, bu hol unga quvonch baxsh etardi. Ehtimol, Brtning bunchalik go'zalligini tomosha qilish, uning o'zi bilan birga jo'nab ktganligi, bu haqda barcha xabardor ekanini his qilish unga rohat baxsh etardi. Bu orombaxsh holatiga hch kim monlik qila olmasdi. Bill juda ko'p askiya qildi. Maykl ham. Ikkalasi bir-biridan qolishmasdi.
Bunday kchki ovqatning lazzatli onlari urush paytidan bri yodimda qolgan. Bg'ad vino, atayin bg'amlikka brilish, yuz brishi darkor bo'lgan va daf etilishi ilojsiz narsalarni his etib turish kabi lahzalarni boshdan ko'p kchirganman. Vinoning ta'sirida ma'yuslik hissiyoti mni tark etdi-yu, kayfiyatim yaxshilanib ktdi. Yonim-da o'tirganlarning hmmsi menga dilhush odamlar bo'lib tuyuldi.
